Năm Bính Ngọ: Biến đổi khí hậu tiếp diễn, chủ động các biện pháp ứng phó

Theo nhận định của ông Mai Văn Khiêm - Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia, năm 2026 rất có khả năng là một năm ENSO chuyển pha điển hình, đóng vai trò “bản lề” trong chu kỳ dao động khí hậu toàn cầu. Cụ thể, đầu năm 2026, hiện tượng La Nina tiếp tục suy yếu nhanh và chuyển sang trạng thái ENSO trung tính. Xác suất ENSO trung tính trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 5/2026 đạt khoảng 75-85%, chiếm ưu thế rõ rệt.

Trong suốt nửa đầu và giữa năm 2026, ENSO trung tính được dự báo vẫn là trạng thái chủ đạo, tuy nhiên nhiệt độ mặt nước biển tại khu vực Ninõ-3.4 có xu thế tăng dần. Từ nửa cuối năm, xác suất xuất hiện El Ninõ bắt đầu tăng lên, đạt khoảng 55-65%. Nếu hình thành, nhiều khả năng đây sẽ là El Ninõ yếu đến trung bình, xuất hiện vào thời điểm cuối năm. Kịch bản này tương đồng với một số năm trung tính trong lịch sử như 1996, 2009, 2014, 2018 - những năm được xem là giai đoạn chuyển tiếp trước khi ENSO bước sang pha nóng rõ rệt hơn ở năm kế tiếp.

"ENSO trung tính không có nghĩa là thời tiết ít cực đoan. Trên thực tế, nhiều năm ENSO trung tính trong lịch sử lại ghi nhận các hình thái thiên tai phức tạp, phân bố không đều và khó dự báo hơn so với các năm El Ninõ hay La Ninã điển hình. Với kịch bản ENSO năm 2026, mùa mưa ở Việt Nam có khả năng diễn biến rất bất định, không chịu chi phối rõ rệt bởi một pha ENSO cụ thể mà phụ thuộc mạnh vào các hình thế thời tiết quy mô khu vực và nội mùa như dải hội tụ nhiệt đới, gió mùa, dao động MJO. Điều này làm gia tăng nguy cơ mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, đặc biệt tại khu vực miền núi phía Bắc và miền Trung, nhất là trong các đợt mưa ngắn nhưng cường độ lớn", ông Mai Văn Khiêm chia sẻ.

Bão và áp thấp nhiệt đới có thể không nhiều về số lượng, song cường độ và quỹ đạo diễn biến khó lường, nhất là trong nửa cuối mùa bão khi ENSO có xu hướng chuyển từ trung tính sang pha nóng. Đáng chú ý, cuối năm 2026 và mùa khô 2026-2027, nếu El Ninõ hình thành, nguy cơ khô hạn, thiếu nước, xâm nhập mặn có thể gia tăng tại Trung Bộ và Đồng bằng sông Cửu Long.

Nâng cao năng lực dự báo, chìa khóa giảm thiểu rủi ro trong bối cảnh khí hậu khắc nghiệt.

Trước bối cảnh thiên tai ngày càng cực đoan do biến đổi khí hậu, Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia đang triển khai đồng bộ nhiều nhóm giải pháp. Trong đó, trọng tâm là theo dõi sát diễn biến ENSO và các dao động khí hậu lớn, thường xuyên cập nhật kịch bản dự báo theo tháng, theo mùa; nâng cao chất lượng dự báo hạn ngắn, cực ngắn và dự báo nội mùa, đặc biệt đối với mưa lớn, lũ quét, sạt lở đất - những loại hình thiên tai dễ xảy ra trong điều kiện ENSO trung tính.

Bên cạnh đó, việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ mới, kết hợp dữ liệu vệ tinh, radar, mô hình số trị và trí tuệ nhân tạo, cùng với tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chuyên môn, địa phương và truyền thông, được xem là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm thông tin dự báo, cảnh báo được truyền tải kịp thời, chính xác và đến đúng đối tượng.

Từ góc độ quản lý, Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Đức Thắng cho rằng thách thức lớn nhất hiện nay là giải quyết “bài toán kép”: Vừa giữ vững an ninh lương thực và sinh kế, vừa đẩy nhanh chuyển đổi sang mô hình nông nghiệp sinh thái, tuần hoàn, phát thải thấp trong điều kiện khí hậu ngày càng khắc nghiệt và yêu cầu thị trường ngày càng cao.

Để không “kẹt” mục tiêu chuyển đổi, ngành nông nghiệp tập trung vào 4 nhóm giải pháp trọng tâm: nâng cao năng lực chống chịu và quản trị tài nguyên từ đầu nguồn; hoàn thiện thể chế, quy hoạch và cơ chế phối hợp; khơi thông nguồn lực cho chuyển đổi xanh; tổ chức lại sản xuất và thị trường theo chuỗi giá trị xanh - minh bạch - cạnh tranh, gắn với số hóa và giảm tổn thất sau thu hoạch.

Trước thực tế đó, ông Phạm Đức Luận - Cục trưởng Cục Quản lý đê điều và Phòng, chống thiên tai bày tỏ mong muốn trong năm mới, công tác ứng phó và giảm nhẹ rủi ro thiên tai sẽ tiếp tục được triển khai đồng bộ, hiệu quả và chủ động hơn nữa, nhằm hạn chế tối đa thiệt hại về người và tài sản, góp phần ổn định đời sống và phát triển kinh tế - xã hội.

"Bên cạnh vai trò chỉ đạo, điều hành của các cơ quan chức năng, ý thức chủ động phòng tránh thiên tai của người dân giữ vai trò hết sức quan trọng. Trong năm mới, tôi mong muốn mỗi người dân, mỗi cộng đồng dân cư sẽ nâng cao hơn nữa nhận thức, kiến thức và kỹ năng ứng phó với thiên tai; chủ động thực hiện các biện pháp phòng ngừa từ sớm, từ xa; chấp hành nghiêm các khuyến cáo, hướng dẫn của chính quyền và lực lượng chức năng, qua đó giảm thiểu rủi ro, bảo vệ an toàn tính mạng, tài sản của bản thân và cộng đồng. Tôi kỳ vọng người dân tại các khu vực thường xuyên chịu ảnh hưởng của bão lũ, sạt lở sẽ có điều kiện thuận lợi hơn để khắc phục hậu quả thiên tai, từng bước ổn định cuộc sống, khôi phục sản xuất, phát triển kinh tế, hướng tới cuộc sống ngày càng ấm no, hạnh phúc và bền vững. Cùng với đó là hệ thống dự báo bão, lũ, mưa lớn, sạt lở đất, ngập úng… sẽ ngày càng được nâng cao về chất lượng, sát thực tiễn hơn, kịp thời hơn, giúp các cấp chính quyền và người dân có đủ thông tin để chủ động xây dựng phương án ứng phó phù hợp, hiệu quả, giảm thiểu bị động, bất ngờ trước các tình huống thiên tai cực đoan", ông Phạm Đức Luận chia sẻ.

Để công tác phòng, chống thiên tai đạt hiệu quả cao hơn, ông Phạm Đức Luận cho rằng cần có sự vào cuộc quyết liệt, đồng bộ và trách nhiệm hơn nữa của cả hệ thống chính trị, từ Trung ương đến địa phương, trong công tác chỉ đạo, điều hành, tổ chức thực hiện các nhiệm vụ phòng ngừa, ứng phó và khắc phục hậu quả thiên tai. Đồng thời, sự chung tay, góp sức của toàn xã hội, của cộng đồng doanh nghiệp, các tổ chức xã hội và từng người dân là yếu tố không thể thiếu nhằm huy động nguồn lực, hỗ trợ kịp thời các địa phương bị ảnh hưởng, giúp người dân sớm vượt qua khó khăn sau thiên tai.

Trong năm mới, với tinh thần chủ động, đoàn kết và trách nhiệm, ông Phạm Đức Luận bày tỏ niềm tin rằng công tác phòng, chống và giảm nhẹ rủi ro thiên tai sẽ tiếp tục có những chuyển biến tích cực; nhận thức cộng đồng ngày càng được nâng cao; năng lực ứng phó của các cấp, các ngành và người dân không ngừng được củng cố. Qua đó, góp phần xây dựng một xã hội an toàn trước thiên tai, tạo nền tảng vững chắc cho sự phát triển kinh tế - xã hội ổn định, bền vững trong những năm tiếp theo.

Trong lĩnh vực hàng hải, an toàn của các ngư dân trên biển, ông Vũ Việt Hùng - Phó Tổng Giám đốc Trung tâm Phối hợp Tìm kiếm cứu nạn hàng hải Việt Nam cho biết, trong bối cảnh biến đổi khí hậu toàn cầu ngày càng diễn biến phức tạp và khó lường, vùng biển Việt Nam đang phải đối mặt với nhiều thách thức lớn. Tình hình thời tiết, bão gió có xu hướng gia tăng cả về tần suất lẫn cường độ, xuất hiện nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan, bất thường, gây nguy cơ cao xảy ra các sự cố, tai nạn hàng hải nghiêm trọng. Những yếu tố này không chỉ ảnh hưởng trực tiếp đến hoạt động vận tải biển, khai thác hải sản mà còn tác động sâu sắc đến đời sống, sinh kế và sự an toàn của ngư dân khi vươn khơi bám biển.

"Thực tiễn công tác tìm kiếm cứu nạn trong thời gian qua cho thấy, phần lớn các sự cố trên biển đều diễn ra trong điều kiện thời tiết xấu hoặc do sự chủ quan, thiếu thông tin, thiếu chuẩn bị của người đi biển. Chính vì vậy, trong bối cảnh thiên tai ngày càng khó dự báo, việc nâng cao ý thức chủ động phòng ngừa, sẵn sàng ứng phó với các tình huống khẩn cấp trên biển không chỉ là yêu cầu cấp thiết, mà còn là yếu tố then chốt nhằm bảo đảm an toàn tính mạng con người, phương tiện và tài sản, giảm thiểu thiệt hại cho ngư dân và xã hội. Bước vào năm mới với nhiều kỳ vọng, Trung tâm Phối hợp Tìm kiếm cứu nạn hàng hải Việt Nam mong muốn và kỳ vọng ngư dân cả nước tiếp tục phát huy tinh thần trách nhiệm, ý thức tự bảo vệ mình khi hoạt động trên biển. Trong đó, việc thường xuyên theo dõi, cập nhật thông tin dự báo, cảnh báo thời tiết từ các cơ quan chuyên môn; chủ động điều chỉnh lịch trình, kế hoạch vươn khơi phù hợp với điều kiện thực tế; trang bị đầy đủ phương tiện thông tin liên lạc, thiết bị an toàn hàng hải là những yếu tố hết sức quan trọng cần được đặt lên hàng đầu", ông Vũ Việt Hùng chia sẻ.

Bên cạnh đó, việc ngư dân nghiêm túc chấp hành các quy định pháp luật, tuân thủ các khuyến cáo, hướng dẫn của lực lượng chức năng, đặc biệt là Trung tâm Phối hợp Tìm kiếm cứu nạn hàng hải Việt Nam, sẽ góp phần nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa và xử lý sự cố trên biển. Sự phối hợp chặt chẽ, kịp thời và tin cậy giữa ngư dân với các lực lượng cứu nạn không chỉ giúp rút ngắn thời gian ứng cứu khi có tình huống xảy ra, mà còn là yếu tố quan trọng nhằm hạn chế tối đa rủi ro, thiệt hại do thiên tai và tai nạn hàng hải gây ra.

"Trong năm mới, với tinh thần đồng hành, chia sẻ và trách nhiệm, Trung tâm Phối hợp Tìm kiếm cứu nạn hàng hải Việt Nam cam kết tiếp tục nâng cao năng lực, chủ động triển khai các phương án ứng phó, sẵn sàng hỗ trợ, cứu nạn cứu hộ kịp thời, hiệu quả khi có yêu cầu. Qua đó, góp phần xây dựng một môi trường hàng hải an toàn, ổn định và bền vững, tạo điều kiện để ngư dân yên tâm vươn khơi, phát triển kinh tế biển gắn với bảo vệ chủ quyền, an ninh biển đảo thiêng liêng của Tổ quốc", ông Vũ Việt Hùng nhấn mạnh.

Tác giả: Văn Ngân
Đồ họa: Đồng Toàn