Nắm vững pháp lý giao dịch tài sản số cho người trẻ, giảm thiểu rủi ro

Doanh nghiệp tài sản số cả chục tỷ USD vẫn sụp đổ vì vi phạm pháp lý

Chiều 10/1, tại Trường Đại học Duy Tân, thành phố Đà Nẵng, đã diễn ra hội thảo Blockchain: Từ nền tảng công nghệ đến ứng dụng trong tài chính số.

Ông Trần Huyền Dinh, Chủ nhiệm Ủy ban Ứng dụng Fintech, Hiệp hội Blockchain Việt Nam (VBA), cho hay, tài sản mã hóa đã vượt xa phạm vi một "cuộc chơi công nghệ".

Thị trường tăng trưởng theo cấp số nhân, trị giá hàng tỷ USD, thu hút mạnh dòng vốn, nhân lực và sự quan tâm của nhiều quốc gia. Khi đạt đến quy mô đó, mọi hoạt động liên quan tất yếu phải đặt trong khuôn khổ pháp luật.

Theo ông Trần Huyền Dinh, luật hóa tài sản số sẽ tạo ra “cuộc sàng lọc” cần thiết cho thị trường blockchain Việt Nam.

Một trong những rủi ro lớn nhất hiện nay nằm ở các giao dịch ngang hàng (P2P), hình thức phổ biến tại Việt Nam nhờ tính linh hoạt và dễ tiếp cận. Tuy nhiên, khi Luật Công nghiệp Công nghệ số chính thức có hiệu lực từ ngày 1/1/2026, các giao dịch tài sản số thiếu kiểm soát, đặc biệt theo mô hình P2P, có thể đối mặt với nhiều hệ lụy pháp lý.

Người tham gia hoàn toàn có thể vô tình trở thành mắt xích trong các hoạt động rửa tiền, trốn thuế hoặc tài trợ cho hành vi phạm pháp, ông Dinh cảnh báo. Hệ quả không chỉ dừng ở việc bị phong tỏa tài khoản hay truy thu thuế, mà trong một số trường hợp còn có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự, dù không có chủ ý.

Thực tế cho thấy phong trào khởi nghiệp tài sản số tại Việt Nam đang trẻ hóa nhanh. Nhiều nhà sáng lập bắt đầu từ khi còn ngồi trên giảng đường đại học, tận dụng lợi thế công nghệ, tư duy toàn cầu và khả năng thích nghi nhanh. Tuy nhiên, không ít người bước vào thị trường với tâm thế "đánh nhanh, thắng nhanh", thiếu kiến thức pháp luật nền tảng. "Cơ hội rất lớn, nhưng nếu thiếu hiểu biết, rủi ro sẽ đến trước lợi nhuận", ông Dinh nhấn mạnh.

Bài học thực tiễn trên thế giới cho thấy, nhiều doanh nghiệp tài sản số từng được định giá hàng chục tỷ USD đã sụp đổ chỉ trong thời gian ngắn vì quản trị yếu kém hoặc vi phạm quy định pháp lý. Hệ lụy không chỉ là tiền bạc bốc hơi, mà còn là sự sụp đổ của niềm tin và sự nghiệp người sáng lập. Ở Việt Nam, hàng loạt vụ lừa đảo liên quan đến tài sản số cũng để lại hậu quả nặng nề, với nhiều nạn nhân là người trẻ, giỏi công nghệ nhưng thiếu nền tảng pháp luật.

Luật hóa mạnh mẽ và "cuộc sàng lọc" tất yếu

Trong khi đó, ông Nguyễn Trần Trí, Đại diện Công ty cổ phần Dragon Lab, cho rằng dù tài sản số phát triển nhanh, người Việt vẫn còn dè dặt tham gia. Nguyên nhân lớn nhất là làn sóng lừa đảo. Năm 2024, thiệt hại toàn cầu do lừa đảo tài sản số ước tính khoảng 9,3 tỷ USD, tăng mạnh so với năm trước; nhiều vụ việc kéo dài sang năm 2025, trong đó Việt Nam chịu ảnh hưởng đáng kể.

"Hệ quả không chỉ là mất tiền, mà còn là sự xói mòn niềm tin của xã hội đối với công nghệ mới", ông Trí nhận định.

Theo ông Nguyễn Trần Trí, làn sóng lừa đảo là nguyên nhân khiến nhiều người Việt còn dè dặt với tài sản số.

Bước ngoặt quan trọng, theo ông Trí, nằm ở việc tài sản số được công nhận trong khung pháp lý từ năm 2026. Khi luật "mở cửa", những mô hình minh bạch, tuân thủ mới có cơ hội phát triển. Việt Nam hiện được đánh giá là thị trường năng động, với khoảng 17–21 triệu người sở hữu tài sản số, con số cho thấy nhu cầu là có thật, không phải trào lưu nhất thời.

Trong bối cảnh đó, nhiều mô hình chuyển đổi tài sản số sang tiền pháp định theo hướng minh bạch được giới thiệu. Điểm chung là không lưu ký (non-custodial), người dùng tự kiểm soát tài sản; doanh nghiệp không nắm giữ tiền của khách hàng nhưng vẫn áp dụng đầy đủ KYC, theo dõi giao dịch (KYT), AML/CFT, báo cáo theo yêu cầu quản lý và xuất hóa đơn điện tử. So với giao dịch P2P truyền thống, vốn tiềm ẩn rủi ro "tiền bẩn" và thiếu khả năng truy vết.

Ở lĩnh vực đào tạo, ông Nguyễn Gia Như, Hiệu trưởng Trường Khoa học Máy tính & Trí tuệ Nhân tạo (SCA), Đại học Duy Tân, cho rằng các trường đại học cần tập trung trang bị kiến thức nền tảng về blockchain, hợp đồng thông minh và quản trị rủi ro. "Đào tạo phải hướng đến năng lực dài hạn, thay vì chạy theo các cơn sóng đầu cơ ngắn hạn", ông nhấn mạnh.

Bà Lê Vũ Hương Quỳnh cho rằng tuân thủ pháp lý là điều kiện bắt buộc khi blockchain trở thành hạ tầng tài chính.

Bà Lê Vũ Hương Quỳnh, Giám đốc khu vực châu Á – Thái Bình Dương của Tether, nhận định blockchain đang chuyển dịch từ một công nghệ đột phá sang vai trò hạ tầng trong thanh toán và chuyển giao giá trị, đặc biệt với các giao dịch xuyên biên giới. Khi đã trở thành hạ tầng, blockchain tất yếu phải đặt trong khuôn khổ quản lý và giám sát chặt chẽ.

Theo bà Quỳnh, tuân thủ pháp lý cần được thực hiện ở ba cấp độ: đơn vị phát hành tiền mã hóa phải bảo đảm dự trữ và minh bạch; các nền tảng dịch vụ phải tuân thủ luật sở tại; và người dùng cuối, đặc biệt là sinh viên, người trẻ, cần lựa chọn những nền tảng được cấp phép hoặc nằm trong cơ chế thử nghiệm (sandbox).

Khi phát hiện giao dịch có dấu hiệu liên quan đến hoạt động phi pháp, các bên có trách nhiệm báo cáo, phong tỏa và phối hợp với cơ quan chức năng.

Việc tăng cường phối hợp giữa doanh nghiệp cung cấp dịch vụ tài sản số và cơ quan thực thi pháp luật được đánh giá là xu hướng tất yếu. Điều này không chỉ giúp nâng cao tính minh bạch của thị trường, mà còn bảo vệ người dùng, đặc biệt là giới trẻ, trước những rủi ro ngày càng tinh vi trong lĩnh vực tài sản số.

Nguyễn Duy Cường