Ngày Pháp luật Việt Nam 9-11: Lan tỏa ý thức sống và làm việc theo Hiến pháp, pháp luật

Từ dấu mốc lịch sử đến văn hóa thượng tôn pháp luật

Quốc hội long trọng tổ chức kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên (9/11/1946 - 9/11/2026). Ảnh: chinhphu.vn

Ngày 9-11-1946, Quốc hội khóa I nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa thông qua bản Hiến pháp đầu tiên của nước ta. Sự kiện có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử lập hiến, lập pháp Việt Nam, đánh dấu bước phát triển quan trọng trong quá trình xây dựng Nhà nước của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân. Bản Hiến pháp năm 1946 không chỉ đặt nền móng pháp lý cho tổ chức và hoạt động của bộ máy nhà nước mới mà còn khẳng định những tư tưởng tiến bộ về quyền lực thuộc về nhân dân, quyền tự do, dân chủ và nguyên tắc tổ chức, thực thi quyền lực nhà nước trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật.

Từ dấu mốc lịch sử đó, ngày 9-11 được Đảng, Nhà nước lựa chọn là Ngày Pháp luật nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam và được thể chế hóa trong Luật Phổ biến, giáo dục pháp luật năm 2012. Qua 13 năm triển khai, Ngày Pháp luật Việt Nam từng bước trở thành sự kiện chính trị, pháp lý có ý nghĩa sâu rộng, góp phần nâng cao nhận thức, ý thức tự giác tìm hiểu, chấp hành và bảo vệ pháp luật của cán bộ, đảng viên và các tầng lớp nhân dân.

Bản Hiến pháp đầu tiên của nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa. Ảnh: Tư liệu

Ý nghĩa của Ngày Pháp luật Việt Nam vì thế không dừng lại ở một ngày kỷ niệm hay hoạt động tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật. Sâu xa hơn, đây là dịp để khẳng định vị trí tối thượng của Hiến pháp, vai trò nền tảng của pháp luật trong tổ chức và vận hành xã hội; đồng thời nhắc nhở mỗi chủ thể về trách nhiệm tôn trọng, thực hiện và bảo vệ những giá trị pháp lý đã được xác lập.

Một Nhà nước pháp quyền không chỉ được nhận diện qua hệ thống pháp luật đầy đủ, đồng bộ mà còn qua việc mọi tổ chức, cá nhân, trước hết là các cơ quan công quyền và người có chức vụ, quyền hạn, đều hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp và pháp luật. Pháp luật phải được thực thi nghiêm minh, công bằng; quyền con người, quyền công dân được tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm; quyền lực nhà nước được kiểm soát, trách nhiệm công vụ được xác định rõ ràng.

Đó cũng là giá trị xuyên suốt được kế thừa từ Hiến pháp năm 1946 qua các giai đoạn phát triển của đất nước. Trải qua hơn 80 năm, Quốc hội đã thông qua 5 bản Hiến pháp và gần 700 đạo luật. Mỗi bản Hiến pháp, mỗi đạo luật, nghị quyết, quyết định đều gắn với những yêu cầu phát triển của đất nước, phản ánh sự kết hợp giữa ý Đảng, lòng dân, kết tinh nguyện vọng và lợi ích chính đáng của nhân dân.

Các đại biểu Quốc hội tham dự phiên thảo luận tại hội trường sáng 7-11. Ảnh: quochoi.vn

Nhìn nhận ý nghĩa của dấu mốc này, tại Lễ kỷ niệm 80 năm Ngày Quốc hội Việt Nam thông qua bản Hiến pháp đầu tiên (ngày 6-11) , Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm Hiến pháp được tôn trọng và thực hiện nghiêm; mọi hoạt động xây dựng pháp luật, tổ chức bộ máy và thực thi quyền lực nhà nước phải tuân thủ Hiến pháp. Mọi cơ quan, người có thẩm quyền phải hoạt động trong khuôn khổ Hiến pháp, pháp luật và chịu trách nhiệm về việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn được giao.

Đây không chỉ là yêu cầu đối với hoạt động của các cơ quan nhà nước mà còn là nguyên tắc nền tảng để củng cố niềm tin của nhân dân vào pháp luật và công lý. Bởi lẽ, pháp luật chỉ thực sự có sức sống khi được tôn trọng và thực thi bình đẳng; khi quyền, lợi ích hợp pháp của người dân được bảo vệ bằng những cơ chế hữu hiệu; khi mọi vi phạm đều được phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh.

Cũng tại sự kiện, Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định Quốc hội sẽ tiếp tục đổi mới mạnh mẽ tư duy và hành động, không ngừng nâng cao chất lượng hoạt động lập hiến, lập pháp, đi trước một bước về thể chế, nghiên cứu kỹ lưỡng để quyết định những vấn đề khó, những việc mới, những lĩnh vực chưa có tiền lệ, mở đường cho đổi mới sáng tạo, hiệu lực, hiệu quả, để đất nước phát triển nhanh, bền vững.

Thông điệp ấy cho thấy sự kế thừa và phát triển những giá trị của Hiến pháp năm 1946 trong bối cảnh mới. Nếu trước đây, việc xây dựng Hiến pháp và hệ thống pháp luật là yêu cầu cấp thiết để xác lập nền tảng pháp lý cho nhà nước mới, thì ngày nay, hoàn thiện thể chế và nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật tiếp tục là một trong những điều kiện quan trọng để đất nước phát triển nhanh, bền vững, đáp ứng yêu cầu hội nhập quốc tế và cuộc Cách mạng công nghiệp lần thứ tư.

Đưa pháp luật vào cuộc sống, lấy hiệu quả thực thi làm thước đo

Hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026, UBND phường Tây Hồ ra mắt Tủ sách pháp luật điện tử. Ảnh: PV

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới, yêu cầu thượng tôn Hiến pháp và pháp luật càng trở nên cấp thiết. Phát triển kinh tế - xã hội, đẩy mạnh khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, xây dựng bộ máy tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả đều đòi hỏi một hệ thống pháp luật đồng bộ, minh bạch, ổn định và có tính khả thi cao.

Tại cuộc trao đổi về Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp Hoàng Thanh Tùng nhấn mạnh: "Ngày Pháp luật Việt Nam không đơn thuần là hoạt động tuyên truyền, phổ biến các quy định pháp luật, mà quan trọng hơn là khơi dậy, củng cố ý thức tôn trọng, chấp hành và bảo vệ pháp luật; đưa tinh thần thượng tôn Hiến pháp, pháp luật trở thành chuẩn mực ứng xử, nguyên tắc hành động và văn hóa trong đời sống xã hội".

Quan điểm này đặt ra yêu cầu đổi mới căn bản cách thức tổ chức Ngày Pháp luật Việt Nam. Thay vì chỉ tập trung vào các hoạt động mít tinh, cổ động, tuyên truyền theo đợt, cần gắn việc hưởng ứng với những nhiệm vụ chính trị, những vấn đề pháp lý đang đặt ra trong thực tiễn ở từng ngành, lĩnh vực, địa phương. Mỗi hoạt động phải hướng đến một kết quả cụ thể, giải quyết được những vấn đề người dân và doanh nghiệp quan tâm, qua đó tạo chuyển biến thực chất trong nhận thức và hành động.

Vì vậy, yêu cầu hiện nay không chỉ là tiếp tục hoàn thiện thể chế mà phải đặc biệt coi trọng khâu tổ chức thi hành. Bộ trưởng Hoàng Thanh Tùng cho rằng, cần xác định tổ chức thi hành pháp luật là nhiệm vụ trọng tâm, thường xuyên, gắn trực tiếp với trách nhiệm của người đứng đầu. Ngay từ khâu xây dựng chính sách phải tính toán đầy đủ các điều kiện bảo đảm thực hiện; sau khi văn bản được ban hành, cần tăng cường theo dõi, đánh giá tình hình thi hành, kịp thời phát hiện khó khăn, vướng mắc và tiếp nhận phản ánh, kiến nghị của người dân, doanh nghiệp để có giải pháp xử lý phù hợp.

Phiên tòa giả định tại Trường THCS Ngô Sĩ Liên (phường Cửa Nam, Hà Nội) trong khuôn khổ Lễ hưởng ứng Ngày Pháp luật Việt Nam năm 2026 do UBND phường Cửa Nam tổ chức‏ ngày 5-11. Ảnh: Minh Khiêm.‏

Tinh thần thượng tôn pháp luật trước hết phải được thể hiện trong hoạt động của bộ máy công quyền. Trong bối cảnh vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, việc phân cấp, phân quyền phải đi đôi với điều kiện bảo đảm thực hiện và cơ chế kiểm soát phù hợp. Mỗi cơ quan, cán bộ, công chức phải thực hiện đúng chức trách, nhiệm vụ, quyền hạn được giao; không tùy tiện đặt thêm thủ tục, không đùn đẩy trách nhiệm, không để quyền và lợi ích hợp pháp của người dân bị ảnh hưởng bởi sự chậm trễ, thiếu trách nhiệm trong thực thi công vụ.

Như định hướng của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, quyền làm chủ của nhân dân phải được bảo đảm trong việc tham gia xây dựng chính sách, giám sát hoạt động công quyền và quyết định những vấn đề theo quy định của Hiến pháp, pháp luật. Các cơ quan Nhà nước phải tiếp thu, giải trình rõ ràng ý kiến của nhân dân, kịp thời chấn chỉnh hoạt động và khắc phục vi phạm. Giá trị của các quyền hiến định không chỉ nằm trên văn bản mà phải được thể hiện ở khả năng thực hiện quyền và sự bảo vệ hữu hiệu đối với mỗi người.

Đối với Quốc hội, yêu cầu đặt ra là tiếp tục nâng cao chất lượng lập hiến, lập pháp, giám sát và quyết định những vấn đề quan trọng của đất nước. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn khẳng định tinh thần đổi mới mạnh mẽ tư duy và hành động của Quốc hội nhằm nâng cao chất lượng thể chế, đi trước một bước trong việc mở đường cho phát triển.

Cùng với trách nhiệm của cơ quan Nhà nước, doanh nghiệp cần chủ động tìm hiểu, tuân thủ pháp luật, xây dựng văn hóa kinh doanh minh bạch, liêm chính và có trách nhiệm với xã hội. Mỗi người dân cũng cần chuyển từ tiếp cận pháp luật thụ động sang chủ động tìm hiểu, tương tác, phản hồi và kiến nghị những bất cập trong quá trình thực thi chính sách. Tôn trọng, tuân thủ pháp luật không nên chỉ xuất phát từ yêu cầu bắt buộc hay sự giám sát của cơ quan chức năng mà phải trở thành nhu cầu tự thân, ý thức tự giác của mỗi người.

Kỷ niệm 80 năm Hiến pháp năm 1946 cũng là dịp để mỗi cấp, mỗi ngành nhìn lại trách nhiệm của mình trong việc kế thừa, phát huy những giá trị lập hiến, lập pháp của dân tộc. Tinh thần Ngày Pháp luật Việt Nam vì thế cần được lan tỏa bằng những hành động cụ thể, liên tục, chứ không chỉ tập trung trong một ngày hay một đợt cao điểm tuyên truyền.

Khi mỗi cán bộ thực thi công vụ bằng tinh thần trách nhiệm, mỗi cơ quan hoạt động trong khuôn khổ pháp luật, mỗi doanh nghiệp kinh doanh liêm chính và mỗi người dân tự giác sống, làm việc theo Hiến pháp, pháp luật, khi đó tinh thần thượng tôn pháp luật mới thực sự trở thành nền tảng của đời sống xã hội.