Nghề nón lá truyền thống ở thôn Khoái Quán

Người dân thôn Khoái Quán vẫn bền bỉ giữ nghề nón lá truyền thống của quê hương.

Làng nghề làm nón lá An Khoái - Văn Quán được người dân địa phương nhắc đến là nơi có nghề làm nón lâu đời, những người cao niên trong thôn cũng không nhớ nghề có từ bao giờ, họ chỉ biết, nghề làm nón lá đã hiện diện từ lâu trong đời sống; gắn với ký ức về ông bà, cha mẹ và in sâu vào tâm thức của tất cả những người sinh ra, lớn lên ở nơi đây.

Kết thúc vụ mùa, về thôn Khoái Quán vào những ngày này, không khó để bắt gặp hình ảnh các bà, các chị tranh thủ thời gian nông nhàn, ngồi bên hiên nhà thoăn thoắt từng mũi khâu nón, vừa làm vừa rôm rả chuyện trò hoà cùng tiếng kim cước lách cách xuyên qua những lớp lá trắng mỏng.

5 tuổi đã học làm nón, đến nay, ở tuổi 70 nhưng bà Đào Thị Nên vẫn được nhiều người trong làng nhắc đến là một trong những người may nón đẹp của làng. Để tạo nên một chiếc nón lá bền, đẹp, đòi hỏi những người thợ làm nón như bà Nên phải có sự khéo léo của đôi bàn tay và có óc thẩm mỹ cao.

Bà Nên chia sẻ, để hoàn thiện một chiếc nón phải trải qua nhiều công đoạn, từ chuẩn bị, sơ chế nguyên liệu đến lên khuôn, lợp lá, cườm nón,... Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự cẩn thận, bởi chỉ một khâu làm không đạt cũng có thể ảnh hưởng đến độ bền và dáng nón.

Lá nón được phơi sương, phơi nắng cho đến khi chuyển từ màu xanh sang trắng ngà.

Trước hết là khâu chọn và xử lý lá. Lá dùng làm nón phải được tuyển chọn kỹ, bảo đảm độ bóng, mịn, không rách. Sau đó, lá được phơi sương, phơi nắng cho đến khi chuyển từ màu xanh sang trắng ngà, rồi dùng miếng gang nóng để là phẳng.

Người thợ dùng miếng gang nóng là phẳng từng tàu lá, giúp lá giữ được độ phẳng, mềm và màu sắc tự nhiên.

Cùng với lá, phần vanh nón cũng được chuẩn bị kỹ lưỡng. Vanh thường được làm từ cật tre, nứa, vót nhỏ, đều. Mỗi chiếc nón của thôn Khoái Quán có 16 vanh được chuốt tròn, nối liền, bảo đảm không chắp, không gợn. Bộ vanh được đặt trên khuôn hình chóp để tạo dáng cho chiếc nón.

Khi khuôn đã hoàn chỉnh, người thợ bắt đầu lợp lá. Lá được trải đều trên khuôn, giữa hai lớp lá lót một lớp mo nang lạng mỏng để tăng độ chắc cho nón; đây cũng là một trong những yếu tố tạo nên đặc trưng của nón An Khoái - Văn Quán, được may dày, chắc nhưng dáng vẫn thanh thoát. Sau khi lợp đủ các lớp lá, người thợ cố định phần lá vào khung để chuyển sang công đoạn khâu vanh.

Bà Đào Thị Nên tỉ mỉ hoàn thiện lớp mo nang, công đoạn góp phần tạo độ chắc và bền tạo nên thương hiệu cho chiếc nón lá An Khoái - Văn Quán.

Khâu vanh là công đoạn đòi hỏi sự khéo léo và kiên nhẫn nhất. Người thợ dùng kim nhỏ, sợi cước mảnh để khâu lá vào từng vanh tre, tạo nên hình chóp hoàn chỉnh.

Sau khi khâu vanh, nón được hoàn thiện qua các công đoạn tiếp theo cườm nón, luồn nhôi, khâu chóp, quang dầu. Một lớp dầu bóng giúp nón bền hơn, đồng thời tạo độ trắng, sáng. Phần quai nón được tạo điểm nhấn bằng những đường chỉ màu khâu đối xứng hai bên.

Bà Nên chia sẻ thêm: Nhìn vào đường kim, mũi chỉ có thể nhận biết phần nào tay nghề của người thợ. Một chiếc nón đẹp không chỉ bóng, sáng mà đường kim, mũi chỉ còn phải đều đặn, mềm mại, trăm mũi như một. Người thợ khéo còn phải biết lẩn chỉ, khéo giấu những nút nối vào trong. Với độ khéo léo và tỉ mỉ như thế, người làm nón ở thôn Khoái Quán phải mất 1 ngày mới làm được một chiếc nón.

Ở Khoái Quán, làm nón không chỉ là công việc của phụ nữ. Những người đàn ông trong làng cũng thành thạo các công đoạn từ chuốt vành, lên khung,...Với đôi bàn tay cứng cáp, ông Nguyễn Văn Linh, 82 tuổi, vẫn thoăn thoắt từng công đoạn để hoàn thiện một chiếc nón.

Nghề làm nón lá tạo việc làm thường xuyên cho những lao động nông thôn trong lúc nông nhàn.

Ông Linh chia sẻ: “Mỗi chiếc nón hiện có giá từ 60-80 nghìn đồng, chiếc nón đẹp nhất có giá 150 nghìn đồng. Bình quân, mỗi người có thể có thêm khoảng 2-3 triệu đồng mỗi tháng từ công việc này. Thu nhập không cao, nhưng đây là công việc phù hợp với những người lớn tuổi như chúng tôi. Khi nông nhàn, có thể tranh thủ làm tại nhà, vừa có thêm thu nhập, vừa giữ được nghề truyền thống của cha ông”.

Điều khiến ông Linh trăn trở hơn cả là lực lượng làm nón ngày càng ít, nhất là người trẻ. Ông nhớ, vào những năm 70 - 80 của thế kỷ XX, nghề làm nón ở địa phương từng có thời kỳ phát triển mạnh. “Ngày ấy, nhà nhà làm nghề, đi đâu cũng thấy người làm nón. Người già chỉ cho người trẻ, cả làng lúc nào cũng rộn ràng cảnh làm nón”, ông Linh nhớ lại.

Ngày nay, nghề làm nón lá ở Khoái Quán vẫn được duy trì với khoảng 200 hộ, hơn 600 lao động, mỗi tháng cung cấp ra thị trường khoảng 5.000-6.000 chiếc nón. Sản phẩm làm ra đến đâu cơ bản được tiêu thụ hết đến đó và đã có mặt tại nhiều địa phương trong cả nước.

Phần lớn lao động gắn bó với nghề làm nón lá ở Khoái Quán hiện nay là người trung niên và cao tuổi.

Tuy nhiên, lực lượng gắn bó với nghề chủ yếu là những người trung niên và cao tuổi, bởi các lao động trẻ lựa chọn làm việc tại các nhà máy, xí nghiệp hoặc tìm việc ở nơi khác để có thu nhập cao và ổn định hơn. Mặc dù, nghề làm nón vẫn hiện diện trong đời sống làng quê, nhưng bài toán kế tục đang đặt ra khi ngày càng ít người trẻ theo nghề.

Ông Trần Văn Quân, Chủ tịch UBND xã Thanh Bình cho biết, làng nghề nón lá An Khoái - Văn Quán có lịch sử hơn 100 năm, được UBND tỉnh công nhận là làng nghề truyền thống năm 2007 và được Cục Sở hữu trí tuệ cấp Giấy chứng nhận đăng ký nhãn hiệu tập thể năm 2024. Đây là những điều kiện quan trọng để địa phương tiếp tục nâng cao giá trị, quảng bá và phát triển sản phẩm.

Thời gian tới, xã tiếp tục quan tâm duy trì thị trường, mở rộng các kênh quảng bá, khuyến khích người dân nâng cao chất lượng, đa dạng hóa sản phẩm để nâng giá trị chiếc nón; phát huy vai trò của Hội Sản xuất và Kinh doanh nón lá An Khoái - Văn Quán, tăng cường liên kết giữa các hộ làm nghề, tạo điều kiện để nghề phát triển ổn định và bền vững hơn.

Đồng thời, địa phương đặc biệt quan tâm đến việc truyền nghề, tạo sự gắn kết của thế hệ trẻ với nghề. Xã sẽ khuyến khích những người có tay nghề hướng dẫn, truyền lại kỹ thuật cho thế hệ sau; đồng thời, tăng cường giới thiệu, quảng bá giá trị của nghề thông qua các hoạt động văn hóa, trải nghiệm, giúp thế hệ trẻ hiểu hơn về công việc mà ông cha đã gìn giữ cho đến ngày nay.

Những người thợ vẫn miệt mài giữ nghề, để những chiếc nón lá An Khoái - Văn Quán tiếp tục hiện diện trong đời sống hôm nay.

Mỗi chiếc nón lá được người dân Khoái Quán làm ra không chỉ mang theo sự khéo léo của người thợ mà còn chứa đựng ký ức của nếp nghề truyền thống. Để những mũi kim, đường chỉ ấy tiếp tục hiện diện, việc truyền nghề, giữ nghề và tạo sinh kế từ nghề nón lá đang là cách thiết thực để gìn giữ một nét văn hóa gắn bó với quê hương.