Nghị quyết 57-NQ/TW: Dữ liệu số thúc đẩy hải quan hiện đại

Hải quan khu vực VIII giám sát hoạt động tại các cửa khẩu qua hệ thống camera thông minh. Ảnh: Đức Hiếu - TTXVN

Dữ liệu đang trở thành một phần ngày càng quan trọng trong hoạt động hải quan, khi thủ tục điện tử, quản lý rủi ro, nộp thuế trực tuyến và kết nối liên ngành được triển khai rộng hơn. Cùng với ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI), những thay đổi này đang mở rộng khả năng xử lý hồ sơ và hỗ trợ doanh nghiệp trong quá trình thông quan.

Định hướng phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số được xác định tại Nghị quyết 57-NQ/TW về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia đang được ngành hải quan cụ thể hóa bằng việc đẩy mạnh số hóa thủ tục, kết nối dữ liệu và ứng dụng AI trong quản lý. Việc chuyển nhiều khâu lên môi trường điện tử giúp doanh nghiệp giảm hồ sơ giấy, thời gian thực hiện thủ tục, đồng thời hỗ trợ cơ quan Hải quan tăng khả năng phân tích, nhận diện rủi ro trong hoạt động xuất nhập khẩu.

Hiện lĩnh vực hải quan có 186 thủ tục hành chính, trong đó 175 thủ tục thuộc thẩm quyền giải quyết trực tiếp của cơ quan Hải quan. Cục Hải quan đã cung cấp 111 thủ tục dưới hình thức dịch vụ công trực tuyến toàn trình, 47 thủ tục trực tuyến một phần và 23 thủ tục cung cấp thông tin trực tuyến.

Từ ngày 15/12/2025 đến hết ngày 14/6/2026, Cục Hải quan tiếp nhận và xử lý 71,884 triệu hồ sơ. Trong số này, 59,787 triệu hồ sơ là tờ khai trị giá nhỏ trên hệ thống quản lý hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu giao dịch qua thương mại điện tử. Số hồ sơ được xử lý trực tuyến đạt 71,883 triệu, trong khi chỉ có 17.871 hồ sơ được tiếp nhận trực tiếp hoặc qua dịch vụ bưu chính.

Tỷ lệ xử lý trực tuyến cao cũng thể hiện ở hoạt động thu ngân sách. Hệ thống VNACCS/VCIS và các hệ thống công nghệ thông tin liên quan được duy trì 24/7; 100% số thu ngân sách nhà nước phát sinh tại đơn vị được thực hiện qua phương thức nộp thuế điện tử.

Tại các cửa khẩu, dữ liệu điện tử đang được sử dụng trong nhiều khâu từ khai báo, phân luồng đến giám sát hàng hóa. Tại Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài, tỉnh Tây Ninh, trên 99% hồ sơ được xử lý trên môi trường mạng. Doanh nghiệp thực hiện khai báo bằng chữ ký số và kết nối internet, không phải đến trực tiếp cơ quan Hải quan.

Hệ thống quản lý rủi ro cũng hỗ trợ phân luồng tự động. Tại Mộc Bài, tỷ lệ kiểm tra thực tế hàng hóa giảm xuống khoảng 2-3%, trong khi gần 1/4 số hồ sơ được kiểm tra chi tiết trên hệ thống. Việc phân loại hồ sơ theo mức độ rủi ro giúp cơ quan Hải quan tập trung nguồn lực vào những trường hợp cần kiểm tra, thay vì kiểm tra theo phương thức dàn trải.

Tại Quảng Ninh, Hải quan cửa khẩu cảng Vạn Gia cũng đang đưa công nghệ số vào quản lý hàng hóa và hỗ trợ doanh nghiệp. Đơn vị đã triển khai 4 sản phẩm ứng dụng công nghệ số, trong đó có công cụ AI hỗ trợ tham mưu, tổng hợp báo cáo và sổ tay điện tử theo dõi hàng hóa xuất, nhập và tồn tại cảng dùng chung giữa cơ quan Hải quan và doanh nghiệp.

Đơn vị đồng thời số hóa, niêm yết công khai 143 thủ tục hành chính thuộc thẩm quyền giải quyết bằng mã QR. Các thủ tục được tích hợp và công khai tại trụ sở làm việc, khu vực làm thủ tục và những vị trí thuận tiện để người dân, doanh nghiệp tiếp cận.

Theo các chuyên gia kinh tế việc chuyển đổi số giúp doanh nghiệp giảm giấy tờ, tiết kiệm thời gian, chi phí và thông quan nhanh hơn. Các vướng mắc về thủ tục, hồ sơ được cán bộ Hải quan giải đáp qua môi trường số, giúp doanh nghiệp thuận tiện hơn trong quá trình làm thủ tục.

Cùng với cải cách thủ tục, ngành hải quan đang tăng cường sử dụng AI để hỗ trợ xử lý thông tin. Sau ba tháng thử nghiệm, từ ngày 1/2 đến 20/4/2026, Chatbot AI đã xử lý 53.601 câu hỏi từ 14.441 lượt hội thoại. Trong số đó, mã HS và phân loại hàng hóa chiếm 60,43% nội dung tra cứu; thủ tục hải quan chiếm 10,88%; chứng từ, hồ sơ và xuất xứ hàng hóa chiếm 7,08%. Hệ thống ghi nhận tỷ lệ phản hồi thành công 99,78%, thời gian phản hồi mỗi câu hỏi khoảng 3-4 giây.

Một bước triển khai khác là xây dựng hệ thống công nghệ thông tin phục vụ mô hình hải quan số. Hệ thống được thiết kế để thực hiện thủ tục hải quan phi giấy tờ, quản lý xuyên suốt hoạt động xuất khẩu, nhập khẩu, quá cảnh hàng hóa cũng như xuất cảnh, nhập cảnh của người, hành lý và phương tiện vận tải. Hệ thống cũng kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ quan quản lý nhà nước thông qua Cơ chế một cửa quốc gia.

Đến cuối tháng 5/2026, Cục Hải quan đã hoàn thành bố trí hạ tầng và cài đặt phiên bản 1 của hệ thống trên nền tảng điện toán đám mây riêng. Đơn vị cũng hoàn thành kỹ thuật kết nối hệ thống xác thực tập trung Hải quan với Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư thông qua hạ tầng của Bộ Tài chính.

Ngày 12/5/2026, Cục Hải quan ban hành Quyết định số 748/QĐ-CHQ quy định tạm thời về định dạng thông điệp dữ liệu chứng từ điện tử liên quan đến hàng hóa xuất khẩu, nhập khẩu. Hệ thống phiên bản 1 đã được cài đặt và tập huấn để phục vụ thí điểm mô hình thông quan tập trung tại Chi cục Hải quan khu vực III từ ngày 1/6/2026.

Hải quan Cửa khẩu quốc tế Mộc Bài (Tây Ninh) đẩy mạnh ứng dụng công nghệ hiện đại như máy soi container di động và hệ thống dữ liệu số nhằm kiểm soát hàng hóa xuất, nhập khẩu. Ảnh: Thanh Tân-TTXVN

Tại các địa bàn biên giới, số hóa cũng được gắn với yêu cầu kiểm soát hàng hóa. Ở Cửa khẩu quốc tế Bình Hiệp, tỉnh Tây Ninh, toàn bộ quy trình từ khi doanh nghiệp mở tờ khai đến khi hàng hóa hoàn tất thông quan được ghi nhận trên hệ thống điện tử. Dữ liệu tập trung giúp doanh nghiệp theo dõi tiến độ, chủ động tính toán thời gian giao nhận; đồng thời hỗ trợ cơ quan Hải quan giám sát hàng hóa và giảm phụ thuộc vào hồ sơ giấy.

Tại Quảng Ninh, các hệ thống VNACCS/VCIS, VASSCM, HQ36a, Cơ chế một cửa quốc gia, Cơ chế một cửa ASEAN và chương trình nộp thuế điện tử, thông quan 24/7 tiếp tục được khai thác. Trong tháng 7/2026, hệ thống VNACCS/VCIS tại Chi cục Hải quan khu vực VIII xử lý 24.451 tờ khai thủ tục hành chính toàn trình; hệ thống HQ36a tiếp nhận và phát hành kết quả xử lý 642 hồ sơ của 224 doanh nghiệp đối với 18 thủ tục.

Việc kết nối dữ liệu giữa các khâu đang tạo thêm cơ sở để ngành hải quan chuyển từ xử lý thủ tục đơn lẻ sang quản lý theo chuỗi. Đây cũng là hướng triển khai gắn với yêu cầu của Nghị quyết 57-NQ/TW về phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, trong đó dữ liệu và hạ tầng số giữ vai trò nền tảng cho hoạt động quản lý.

Theo ông Nguyễn Văn Thọ, Cục trưởng Cục Hải quan, trong những tháng cuối năm 2026, toàn ngành tập trung hoàn thiện thể chế, tạo nền tảng triển khai mô hình hải quan số, hải quan thông minh. Cục Hải quan tiếp tục đẩy mạnh chuyển đổi số dựa trên dữ liệu số, AI và phân tích dữ liệu lớn; đồng thời triển khai hệ thống công nghệ thông tin thực hiện Hải quan số, mở rộng Cổng thông tin một cửa quốc gia, kết nối Cơ chế một cửa ASEAN giai đoạn 3 và mở rộng ứng dụng Chatbot AI.