Nghị quyết 79: Gỡ nút thắt trong quản trị doanh nghiệp nhà nước

Nghị quyết 79-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế nhà nước không chỉ là một văn kiện pháp lý, mà còn là nền tảng chiến lược giúp các doanh nghiệp nhà nước, đặc biệt là các tập đoàn, tổng công ty lõi chuyển mình, không chỉ giữ vững vị thế tại các lĩnh vực trọng yếu mà còn dẫn dắt chuỗi giá trị, tạo sức lan tỏa mạnh mẽ đến khu vực kinh tế tư nhân.

"Với cơ chế mới, những 'sếu đầu đàn' này được kỳ vọng sẽ bứt phá mạnh mẽ, thực hiện tốt vai trò dẫn dắt và kiến tạo động lực cho sự phát triển chung của nền kinh tế quốc gia", PGS.TS Nguyễn Vũ Quỳnh, Phó hiệu trưởng Trường ĐH Lạc Hồng nhấn mạnh.

Theo ông Quỳnh, điểm nổi bật của Nghị quyết 79 chính là tư duy “nhà nước kiến tạo” thay cho “nhà nước làm thay”, một chuyển dịch mang tính cấu trúc trong mô hình phát triển. Nếu được triển khai đầy đủ, đây có thể trở thành chìa khóa giải phóng các nguồn lực đã bị “đóng băng” trong cơ chế xin - cho suốt nhiều năm.

Từ can thiệp vi mô sang thiết kế thể chế

Theo ông Quỳnh, thay vì can thiệp trực tiếp thông qua mệnh lệnh hành chính, Nhà nước chuyển sang vai trò thiết kế thể chế, xây dựng luật chơi minh bạch và tạo môi trường cho thị trường vận hành hiệu quả. Việc tách bạch chức năng sở hữu, điều tiết và quản lý giúp doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhà nước có thêm quyền tự chủ thực chất trong ra quyết định, từ đầu tư, nhân sự đến phân bổ vốn.

“Chức năng rõ ràng hơn đồng nghĩa xử lý nhanh hơn, linh hoạt hơn và chịu trách nhiệm rành mạch hơn về hiệu quả tài sản và vốn”, ông nhận định.

Cách tiếp cận mới này giúp giảm ách tắc thủ tục, hạn chế can thiệp vi mô, đồng thời khơi thông dòng vốn, đất đai, nhân lực và tri thức trong xã hội... những nguồn lực được xem là đang bị phân mảnh hoặc vận hành kém hiệu quả.

Một điểm đáng chú ý khác trong Nghị quyết là mục tiêu đưa 1 - 3 doanh nghiệp nhà nước lọt Top 500 doanh nghiệp lớn nhất thế giới vào năm 2030. Theo ông Quỳnh, đây không chỉ là chỉ tiêu về quy mô mà là mục tiêu mang ý nghĩa chiến lược đối với vị thế quốc gia.

“Khi có doanh nghiệp Việt Nam bước vào nhóm dẫn đầu toàn cầu, đó là tín hiệu cho thấy nền kinh tế đủ năng lực cạnh tranh về quản trị, công nghệ và hiệu quả để tham gia sân chơi lớn”, ông Quỳnh nói.

Ngoài giá trị biểu tượng, những doanh nghiệp quy mô toàn cầu còn đóng vai trò đầu tàu kéo theo chuỗi cung ứng, doanh nghiệp vệ tinh và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo, qua đó lan tỏa năng lực cạnh tranh cho toàn nền kinh tế.

Nghị quyết 79 chính là tư duy “nhà nước kiến tạo” thay cho “nhà nước làm thay”, một chuyển dịch mang tính cấu trúc trong mô hình phát triển. Ảnh minh họa: Quốc Hải

Đồng quan điểm, thạc sĩ Phạm Thái Sơn, Giám đốc Trung tâm tuyển sinh và truyền thông, Trường ĐH Công thương TP.HCM cũng đánh giá, Nghị quyết 79 đánh dấu bước dịch chuyển quan trọng trong tư duy quản trị quốc gia từ mô hình “Nhà nước làm thay” sang “Nhà nước kiến tạo và dẫn dắt”. Thay vì trực tiếp can thiệp hoạt động kinh tế như trước, vai trò của Nhà nước ngày càng được tái định nghĩa theo hướng thiết lập sân chơi công bằng, giảm rào cản và thúc đẩy thị trường tự vận hành.

Theo ông Sơn, điểm cốt lõi của chuyển dịch này là tập trung vào cải cách thể chế và pháp luật, bảo đảm minh bạch, dễ dự đoán và ít tính tùy nghi. Từ đó, việc giảm kiểm tra hành chính tiền kiểm và chuyển sang hậu kiểm dựa trên rủi ro giúp giải phóng nguồn lực, giảm chi phí tuân thủ và mở ra cơ hội đổi mới.

“Đây là bước nhảy tư duy quan trọng, dịch chuyển từ quản lý hành chính cứng nhắc sang mô hình tạo điều kiện cho doanh nghiệp tự chủ và cạnh tranh", ông Sơn nhấn mạnh.

Chuyên gia này cũng đánh giá mục tiêu đưa 1 - 3 doanh nghiệp nhà nước lọt Top 500 thế giới vào năm 2030 được nhìn nhận không chỉ là câu chuyện một bảng xếp hạng, mà là thước đo năng lực cạnh tranh quốc gia. Theo ông, điều Việt Nam hướng tới không dừng ở quy mô hay doanh thu, mà ở chất lượng quản trị, trình độ công nghệ, năng lực sản phẩm - dịch vụ và vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu.

“Mạng lưới toàn cầu là yếu tố quan trọng nhất. Khi có doanh nghiệp đạt chuẩn này, Việt Nam sẽ không còn chỉ đứng ở ‘vùng vệ tinh’ của chuỗi giá trị mà dần bước vào trung tâm”, ông chia sẻ.

Dù thừa nhận đây là mục tiêu thách thức, ông cho rằng chính khát vọng vươn lên mới là điều cần thiết để thúc đẩy đổi mới và nâng tầm nền kinh tế.

“Chủ đạo” nhưng không độc quyền, bảo đảm sân chơi bình đẳng

Băn khoăn về việc cân bằng giữa “vai trò chủ đạo của kinh tế nhà nước” và “môi trường cạnh tranh bình đẳng” luôn là chủ đề chính sách được tranh luận nhiều năm. Theo ông Quỳnh, hai khái niệm này không mâu thuẫn nếu được định nghĩa đúng.

Kinh tế nhà nước giữ vai trò chủ đạo bằng việc tập trung vào các lĩnh vực then chốt, hạ tầng chiến lược, hoặc những khu vực thị trường tư nhân không muốn hoặc không thể đầu tư. Trong khi đó, hoạt động kinh doanh cụ thể, dù thuộc nhà nước hay tư nhân, đều phải tuân theo cùng một luật chơi: tiếp cận vốn, đất đai, ưu đãi, cơ hội đầu tư trên cơ sở minh bạch và không phân biệt đối xử.

Nhà nước giữ vai trò kiến tạo, định hướng và giám sát thay vì trực tiếp can thiệp vi mô. Khi doanh nghiệp nhà nước cạnh tranh dựa trên năng lực quản trị, đổi mới và hiệu quả, còn Nhà nước điều tiết bằng thể chế, thì “chủ đạo” và “bình đẳng” trở thành hai vế bổ trợ nhau trong một cấu trúc cạnh tranh lành mạnh.

Còn theo ông Sơn, “chủ đạo” không đồng nghĩa với độc quyền hay ưu ái đặc quyền, mà là dẫn dắt trong những cấu trúc thị trường chiến lược: từ hạ tầng đến năng lượng và logistics, nơi tư nhân không muốn hoặc không thể tham gia.

Trong khi đó, ở cấp độ doanh nghiệp, việc trao quyền tự chủ về đầu tư, công nghệ, tuyển dụng và quản trị đi kèm trách nhiệm giải trình theo chuẩn quốc tế sẽ giúp duy trì sân chơi bình đẳng với khu vực tư nhân.

“Khi luật chơi chung đã được xác lập, cạnh tranh sẽ dựa trên năng lực thực chất chứ không dựa vào cơ chế xin - cho”, ông Sơn khẳng định.

Giải bài toán “sợ sai, không dám làm”

Một trong những điểm nghẽn lớn nhất thời gian qua là tâm lý “sợ sai, sợ trách nhiệm”, đặc biệt trong khu vực doanh nghiệp nhà nước. Theo ông Quỳnh, Nghị quyết 79 giải bài toán này bằng việc định nghĩa lại rủi ro trong quản trị.

Nghị quyết nhấn mạnh việc phân biệt giữa rủi ro kinh doanh khách quan và vi phạm pháp luật hoặc vụ lợi cá nhân. Những quyết định đúng quy trình, đúng thẩm quyền nhưng kết quả không như kỳ vọng sẽ được xem xét trong bối cảnh thị trường, tránh quy kết hình sự hoặc kỷ luật máy móc.

Đồng thời, nghị quyết mở rộng quyền tự chủ và gắn quyền với trách nhiệm, bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới vì lợi ích doanh nghiệp và quốc gia, tạo vùng an toàn pháp lý cần thiết để lãnh đạo yên tâm hành động.

“Cơ chế mới không chỉ giảm tâm lý né tránh mà còn thúc đẩy sáng tạo và cải thiện hiệu quả quản trị”, ông Quỳnh nhấn mạnh.

Đồng tình, ông Sơn cũng cho rằng, một trong những thay đổi quan trọng nhất của Nghị quyết 79, là thiết lập cơ chế quản lý rủi ro hợp lý nhằm giải quyết tâm lý “sợ sai, không dám làm” trong khu vực công và doanh nghiệp nhà nước.

Theo ông, nghị quyết yêu cầu phân biệt sai sót chiến lược trong kinh doanh với vi phạm có chủ ý hay vụ lợi cá nhân - điều kiện cần để bảo vệ cán bộ thực thi nhiệm vụ đúng mục tiêu chung. Đồng thời, việc chuyển sang hậu kiểm theo rủi ro, tinh gọn thủ tục, giảm chi phí tuân thủ và mở rộng quyền tự chủ sẽ tạo ra vùng an toàn pháp lý cho đổi mới.

“Nghị quyết không chỉ bảo vệ người dám nghĩ, dám làm, mà còn khuyến khích dám chịu trách nhiệm. Đó là nền tảng để tạo một hệ sinh thái đổi mới quản trị rộng hơn, không chỉ trong doanh nghiệp nhà nước mà trong toàn bộ nền kinh tế”, ông nhận định.

Quốc Hải