Nghị quyết số 79-NQ/TW Bước chuyển tư duy chiến lược về kinh tế nhà nước trong bối cảnh mới

TS. Lê Duy Bình, Giám đốc Economica Việt Nam

Nhận diện đầy đủ các nguồn lực phát triển

- So với các Nghị quyết trước đây về doanh nghiệp nhà nước và kinh tế nhà nước, Nghị quyết số 79-NQ/TW thể hiện sự điều chỉnh tư duy chính sách ra sao, thưa ông?

- Nghị quyết số 79-NQ/TW thể hiện sự đổi mới tư duy mạnh mẽ, có tính chiến lược về kinh tế nhà nước trong bối cảnh mới. Điểm đáng chú ý nhất là Nghị quyết nhấn mạnh việc chuyển từ quản lý hành chính sang kiến tạo phát triển và quản trị hiện đại. Khu vực kinh tế Nhà nước không còn mang tính “bao cấp” hay công cụ hành chính, mà được đặt vào vị trí kiến tạo song cạnh tranh theo cơ chế thị trường.

Nghị quyết cũng cho thấy bước chuyển rõ nét trong tư duy phát triển của Việt Nam; cho thấy nền kinh tế đang chủ động tái định hình mô hình phát triển, coi hiệu quả, đổi mới sáng tạo và chất lượng tăng trưởng là thước đo trung tâm trong kỷ nguyên mới.

- Ông có thể phân tích cụ thể hơn những điểm đổi mới tư duy đáng chú ý được thể hiện trong Nghị quyết này?

- Trước hết,Nghị quyết mở rộng khái niệm kinh tế nhà nước theo hướng toàn diện và sát thực tiễn hơn. Trước đây, nói đến kinh tế nhà nước, trọng tâm chủ yếu là doanh nghiệp nhà nước. Tuy nhiên, trong bối cảnh mới, kinh tế nhà nước được nhìn nhận rộng hơn, bao gồm toàn bộ các nguồn lực thuộc sở hữu và quản lý của Nhà nước như đất đai, tài sản công, kết cấu hạ tầng, ngân sách nhà nước, các quỹ dự trữ, quỹ ngoài ngân sách.

Đặc biệt, Nghị quyết đã đưa vào những khái niệm mới, phản ánh các dư địa tăng trưởng mới của nền kinh tế như không gian ngầm, không gian trên cao… Đây là những nguồn lực trước đây chưa được đề cập một cách đầy đủ, nay được coi là một phần của tài sản quốc gia, tạo cơ sở cho việc khai thác hiệu quả hơn trong thời gian tới. Cùng với đó là chuẩn hóa cơ sở dữ liệu về chủ thể và nguồn lực kinh tế nhà nước, bảo đảm liên thông để phục vụ hoạch định chính sách.

Bên cạnh đó, xuyên suốt Nghị quyết là việc nhấn mạnh hơn nguyên tắc thị trường trong quản lý và sử dụng các nguồn lực của Nhà nước. Từ quản trị tài sản công, tiếp cận đất đai, tài nguyên, không gian phát triển cho tới quản lý doanh nghiệp nhà nước, Nghị quyết đều đặt yêu cầu vận hành theo cơ chế thị trường, cạnh tranh bình đẳng, minh bạch. quản trị hiện đại, bình đẳng trong tiếp cận nguồn lực. Điều này cho thấy tài sản nhà nước không chỉ phục vụ riêng các thực thể kinh tế nhà nước, mà sẽ được khai thác hiệu quả hơn thông qua sự tham gia của nhiều thành phần kinh tế khác nhau, trên cơ sở cạnh tranh công bằng.

- Với doanh nghiệp nhà nước, Nghị quyết số 79-NQ/TW đặt ra những yêu cầu mới nào, thưa ông?

- Với doanh nghiệp nhà nước - lực lượng nòng cốt của kinh tế nhà nước, Nghị quyết đặt ra yêu cầu rất cao về chuẩn mực quản trị, tiệm cận thông lệ quốc tế. Cụ thể, đến một thời điểm nhất định, 100% doanh nghiệp nhà nước phải áp dụng các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp theo chuẩn mực của OECD và các mô hình quản trị hiện đại.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh yêu cầu tách bạch rõ chức năng sở hữu, chức năng quản lý kinh tế, điều hành doanh nghiệp, kinh doanh và thực hiện nhiệm vụ chính trị. Xây dựng cơ chế đủ mạnh để bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, phân biệt rõ sai sót khách quan với vi phạm pháp luật để xử lý đúng bản chất.

Bên cạnh đó, Nghị quyết đưa ra những mục tiêu rất cụ thể và tham vọng, như có doanh nghiệp nhà nước nằm trong top 100 doanh nghiệp lớn nhất thế giới, top 500 toàn cầu hoặc top 100 doanh nghiệp hàng đầu châu Á, Đông Nam Á. Những mục tiêu định lượng này tạo nền tảng để xây dựng các chương trình cải cách và hành động cụ thể, thay vì chỉ dừng ở định hướng chung như trước đây.

Ngoài ra, các nguyên tắc về quản lý ngân sách nhà nước, tài sản công, phân định ngân sách Trung ương - địa phương, phân cấp, phân quyền, nâng cao tính tự chủ và trách nhiệm giải trình cũng được nhấn mạnh xuyên suốt Nghị quyết, tiệm cận hơn với các chuẩn mực quốc tế.

Có thể thấy, Nghị quyết số 79-NQ/TW cho thấy một tư duy tiếp cận mới, toàn diện và hiện đại hơn về kinh tế nhà nước, phù hợp với yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới.

Phân vai rõ ràng để tránh cạnh tranh trực tiếp với khu vực tư nhân

- Ông đánh giá như thế nào về vai trò của kinh tế nhà nước trong việc phát huy vai trò chủ đạo, tiên phong, định hướng chiến lược ở các ngành, lĩnh vực then chốt, thiết yếu?

- Trước hết, cần thấy rằng khái niệm kinh tế nhà nước hiện nay rất rộng, bao trùm cả đất đai, tài nguyên, ngân sách nhà nước, dự trữ quốc gia và quỹ tài chính nhà nước ngoài ngân sách, vốn nhà nước tại doanh nghiệp, các doanh nghiệp nhà nước, hệ thống kết cấu hạ tầng kỹ thuật - xã hội thiết yếu như giao thông, năng lượng, viễn thông, y tế, giáo dục… Đây là những tài sản then chốt thuộc sở hữu Nhà nước và đóng vai trò nền tảng đối với tăng trưởng kinh tế. Việc Nhà nước đầu tư, hình thành và dẫn dắt phát triển hệ thống hạ tầng này có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, bởi nó tạo điều kiện cho các thành phần kinh tế khác cùng phát triển, nhất là khu vực kinh tế tư nhân.

Bên cạnh đó, vai trò dẫn dắt của kinh tế nhà nước còn thể hiện ở cách phân bổ và sử dụng hiệu quả các nguồn lực như đất đai, tài nguyên thiên nhiên, cơ sở hạ tầng số, dữ liệu số, kho tần số, không gian ngầm, không gian trên cao… Khi các nguồn lực này được phân bổ theo nguyên tắc thị trường, minh bạch và cạnh tranh, chúng sẽ đến đúng đối tượng có khả năng sử dụng hiệu quả nhất, qua đó nâng cao hiệu quả chung của nền kinh tế.

Đáng chú ý, Nghị quyết nhấn mạnh rằng kinh tế nhà nước không đồng nghĩa với việc mọi nguồn lực chỉ dành cho doanh nghiệp nhà nước. Ngược lại, các nguồn lực này có thể và cần được huy động, chia sẻ để khu vực kinh tế tư nhân và các thành phần kinh tế khác cùng tham gia khai thác, trên cơ sở cạnh tranh bình đẳng và hiệu quả.

Với doanh nghiệp nhà nước, Nghị quyết xác định rõ vai trò tiên phong trong đầu tư vào công nghệ lõi, công nghệ nền tảng, đổi mới sáng tạo; Kết quả nghiên cứu và đổi mới này còn được khuyến khích chia sẻ, lan tỏa sang khu vực kinh tế tư nhân thông qua nhiều hình thức hợp tác.

Ngoài ra, Nghị quyết thúc đẩy liên kết giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân nhằm tạo sức lan tỏa và nâng cao trình độ, năng lực về quản trị doanh nghiệp của toàn bộ khu vực doanh nghiệp Việt Nam...

-Làm thế nào để kinh tế nhà nước thực sự đóng vai trò “mở đường, dẫn dắt”, thay vì cạnh tranh trực tiếp với kinh tế tư nhân?

- Trong nền kinh tế thị trường, cần có sự phân vai rõ ràng giữa Nhà nước và khu vực tư nhân.

Theo tinh thần Nghị quyết số 79-NQ/TW, kinh tế nhà nước cần tập trung vào những lĩnh vực mà tư nhân chưa mạnh dạn đầu tư vào hoặc chưa đủ khả năng tham gia, do yêu cầu vốn lớn, thời gian thu hồi dài hoặc lợi nhuận cận biên thấp. Điển hình như kết cấu hạ tầng, dịch vụ xã hội thiết yếu, cung ứng dịch vụ xã hội cơ bản như tín dụng cho người nghèo, viễn thông và điện cho vùng sâu vùng xa, hải đảo… là những lĩnh vực doanh nghiệp nhà nước có lợi thế và cần tiếp tục đảm nhiệm. Ngược lại, những lĩnh vực mà khu vực tư nhân làm tốt thì nên mạnh dạn giao cho tư nhân, tránh tình trạng doanh nghiệp nhà nước cạnh tranh trực tiếp, không cần thiết với doanh nghiệp tư nhân.

Nghị quyết khuyến khích các hình thức huy động nguồn lực xã hội, hợp tác công - tư trong đầu tư, khai thác và sử dụng tài sản của Nhà nước và của toàn bộ nền kinh tế. Thúc đẩy hợp tác công - tư trong phát triển ứng dụng trí tuệ nhân tạo và công nghệ số tiên tiến. Các hình thức đầu tư theo phương thức công - tư như "đầu tư công - quản trị tư", "đầu tư tư - sử dụng công" và các hình thức hợp tác công - tư khác để xây dựng và quản lý, vận hành hiệu quả nhất các công trình kết cấu hạ tầng cũng được khuyến khích sử dụng.

Bên cạnh đó, Nghị quyết khuyến khích hình thành các mối quan hệ hợp tác, liên kết giữa doanh nghiệp nhà nước và doanh nghiệp tư nhân, đặc biệt trong khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo, xây dựng chuỗi cung ứng, quan hệ thầu phụ… Qua đó, phát huy sức mạnh tổng hợp của các khu vực kinh tế.

Có thể thấy mục tiêu cao nhất mà Nghị quyết hướng tới là huy động tổng lực các nguồn lực của nền kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh của tất cả thành phần kinh tế, xây dựng nền kinh tế độc lập, tự chủ, tự cường. Trong đó, các khu vực kinh tế không cạnh tranh triệt tiêu lẫn nhau, mà hỗ trợ, bổ sung và cùng phát triển.

- Xin cảm ơn ông!

Vũ Quang thực hiện