Nghịch lý "người vợ tào khang" của CEO Jensen Huang dưới góc nhìn của khoa học tâm lý

Một bộ não ngập trong cortisol

Sống triền miên trong áp lực, trục hạ đồi – tuyến yên – tuyến thượng thận (HPA axis) liên tục bơm cortisol và adrenaline. Cơ thể căng cứng, tim đập nhanh, giấc ngủ chập chờn. Nhà thần kinh học Bruce McEwen gọi cái giá cơ thể phải trả cho căng thẳng kéo dài là “tải trọng tích lũy” (allostatic load). Nghiêm trọng hơn, các nghiên cứu của Amy Arnsten (ĐH Yale) cho thấy khi stress lên cao, vỏ não trước trán (prefrontal cortex), vùng phụ trách lý trí, kiểm soát xung động và cân nhắc hậu quả, bị “tắt bớt”. Quyền điều khiển rơi vào tay hạch hạnh nhân (amygdala) và các phản xạ bản năng. Nói nôm na, người đàn ông càng căng thẳng thì cái phanh lý trí càng yếu, còn cái chân ga bản năng càng nhạy.

Một bộ não như vậy sẽ khao khát đi tìm thuốc giải: dopamine, endorphin. Và với nhiều người, liều thuốc nhanh nhất, mạnh nhất, dễ chịu nhất là lời nũng nịu của một mỹ nhân, là cảm giác có người tuyệt sắc hầu hạ mình.

CEO Jensen Huang và vợ hồi trẻ.

Dopamine của sự ngưỡng mộ và chinh phục

Người đàn ông nào cũng thích cảm giác có mỹ nhân e ấp tựa vào vai mình, ngưỡng mộ mình, xem mình là thần tượng, là idol, là người giỏi nhất, tài ba nhất. Sau một đợt căng thẳng, thứ họ tìm là sự thoải mái bên một người xinh đẹp mà hiểu mình, chiều chuộng mình, nể trọng mình. Lúc nào người đẹp rực rỡ ấy cũng cho người đàn ông cảm giác: “anh là người có đầu óc thông minh nhất, em không thể thiếu anh, anh đừng rời xa em”.

Đây không phải chuyện văn chương. Năm 2008, nhóm của Keise Izuma (Nhật Bản) dùng fMRI cho thấy được người khác khen ngợi, đánh giá tốt sẽ kích hoạt thể vân (striatum), đúng vùng não sáng lên khi ta nhận tiền thưởng. Nghĩa là với bộ não, lời ngưỡng mộ cũng là một loại tiền. Khi Arthur Aron và Helen Fisher chụp não những người đang yêu say đắm (2005), vùng sáng nhất là vùng mái trung não (VTA) và nhân đuôi (caudate nucleus), trung tâm của hệ thống tưởng thưởng dopamine, cùng mạch thần kinh với cơn phê của cocaine.

Cho nên không gì cho người đàn ông nhiều dopamine bằng chinh phục được một người con gái lộng lẫy mà bao người khác thèm muốn, và giờ đây cô ấy là của mình. Chiến thắng trên tình trường cho họ cảm giác bản lĩnh tối thượng. Bước ra đường tay trong tay với người đẹp, giữa bao ánh mắt ngưỡng mộ, ghen tỵ, là một cảm giác ngây ngất.

Thêm một chi tiết quan trọng: dopamine nhạy nhất với cái mới. Wolfram Schultz chứng minh nơ-ron dopamine phóng mạnh khi phần thưởng vượt kỳ vọng, và lặng dần khi phần thưởng đã quen, đã đoán trước được. Tiểu tam là phần thưởng mới. Vợ tào khang là phần thưởng đã “đoán trước” suốt 30 năm. Cuộc đua đã không cân sức ngay từ vạch xuất phát.

Nhưng cái mà người đàn ông thành đạt tưởng là sức mạnh lớn nhất của mình lại hóa ra là chỗ yếu nhất, dễ bị tấn công nhất, và đương nhiên cũng dễ sụp đổ nhất. Kent Berridge (ĐH Michigan) phân biệt rất rõ: dopamine tạo ra sự thèm muốn (wanting), chứ không phải sự thỏa mãn (liking). Thèm muốn thì vô đáy, càng chạy theo càng thấy thiếu. Ai nắm được công tắc dopamine của anh, người đó nắm được anh.

Nghịch lý của người vợ tào khang

Nghịch lý nằm ở chỗ: người vợ tào khang lại không có những “liều dopamine” đó cho chồng mình. Thậm chí, vì nghĩ rằng những gì chồng có được hôm nay đều có công của mình (mà điều đó là thật), cô càng dễ đòi hỏi, nhắc nhở, kể công. Thế là người chồng càng căng thẳng, càng bực bội mỗi khi ở bên vợ.

Ở bên vợ, người chồng thành đạt không có cảm giác sở hữu, không có cảm giác anh hùng, không được ngưỡng mộ vì tài ba giỏi giang. Ngược lại, anh nhận về những lời góp ý chạm đúng “nút nóng” và lòng tự ái, những lời cảnh báo đầy đe dọa làm anh thêm sợ hãi, thêm căng thẳng. Khoa học thần kinh giải thích chuyện này khá rõ. Naomi Eisenberger (UCLA, 2003) cho thấy cảm giác bị chê trách, bị từ chối về mặt xã hội kích hoạt vỏ não vành đai trước (dorsal anterior cingulate cortex), chính vùng xử lý nỗi đau thể xác. Với bộ não, lời chì chiết là một cú đấm thật sự.

Nhà tâm lý học John Gottman, sau mấy chục năm quan sát hàng ngàn cặp vợ chồng, gọi chỉ trích (criticism), khinh miệt (contempt), phòng thủ (defensiveness) và im lặng như bức tường (stonewalling) là “bốn kỵ sĩ” báo hiệu hôn nhân đổ vỡ. Ông còn ghi nhận rằng khi xung đột, nhịp tim tăng vọt, cơ thể rơi vào trạng thái “ngập lụt” (flooding): tai vẫn nghe, nhưng não đã ngừng tiếp nhận.

Cho nên mới có cái nghịch lý đau lòng: vợ càng lo cho chồng, càng nhắc nhở, càng cảnh báo, thì chồng càng căng thẳng, càng thấy mình yếu kém, mất tự tin. Đi qua một bộ não đang quá tải, nỗi lo của người vợ biến thành thêm một nguồn cortisol. Và người vợ tào khang với anh ấy không biết tự lúc nào đã trở thành một nguồn cortisol.

Một bên, tiểu tam cho cảm giác tràn đầy năng lượng và tự tin. Một bên, vợ già trách móc, chì chiết, than thở. Từ đó, một vòng xoáy dần hình thành: áp lực công việc khiến người chồng căng thẳng, về nhà lại bị trách móc nên căng thẳng hơn. Để tìm lại sự cân bằng, anh tìm đến một mỹ nhân để “nạp” dopamine. Khi người vợ phát hiện, những lời trách móc càng dồn dập, đẩy anh đi xa hơn, và vòng xoáy ấy cứ thế lặp lại.

Và người đàn ông sẵn tiền trong tay lại càng vung tiền ra mua sự ngưỡng mộ của mỹ nhân, tìm kiếm dopamin như con nghiện ma túy.

Theo quan sát riêng của tôi, cứ 10 gia đình thành đạt thì có lẽ đến 8 gia đình đã có một sự dàn xếp ngầm: bên ngoài vẫn diễn trọn vai “gia đình hạnh phúc”, bên trong thì mạnh ai nấy tìm nơi trú thân cho tâm hồn mình.

Góc nhìn đạo đức và góc nhìn tâm lý

Ở góc nhìn đạo đức, người ta căm ghét và nguyền rủa tiểu tam: xinh đẹp, chỉ xuất hiện vài năm mà lấy đi hơn phân nửa những gì người vợ tào khang đã cùng chồng gầy dựng suốt 30–40 năm. Không ai tha thứ cho tiểu tam, ai cũng xót xa và đứng về phía người vợ tào khang. Điều đó đúng. Nhưng chửi tiểu tam chưa cứu được gia đình nào.

Ở góc nhìn tâm lý, muốn không phải ruồng bỏ người vợ tào khang, người đàn ông cần học cách tự tạo dopamine cho mình. Có nhiều nguồn mang lại niềm vui và sự thăng bằng cho một sự nghiệp căng thẳng. Mỗi người nên có một đam mê để theo đuổi: người mê xe, người mê tranh, người mê làm trang trại, người chạy bộ, đánh golf, học đàn… Mê gì cũng được, đừng mê gái là được. Tập thể dục giải phóng endorphin. Cảm giác tiến bộ từng chút khi làm chủ một kỹ năng cũng tạo ra dopamine, nhưng là thứ dopamine lành, không có tác dụng phụ là một gia đình tan nát. Đó là quá trình tự giáo huấn bản thân, tập cho vỏ não trước trán giành lại quyền điều khiển từ bản năng.

Còn với người vợ tào khang, điều cần nhất là hiểu tâm lý người đàn ông. Trách móc, chì chiết, ta thán chuyện đúng sai, chuyện ơn nghĩa… nhìn cho cùng chỉ là cách giải tỏa cảm xúc của chính mình, trút bực tức lên người khác. Nó chẳng giải quyết được gì mà còn đẩy chồng ra xa hơn. Gottman ghi nhận ở những cặp vợ chồng bền vững, cứ một lần va chạm tiêu cực thì có khoảng năm lần tương tác tích cực bù lại.

Tin vui là dopamine không nhất thiết chết theo năm tháng hôn nhân. Năm 2012, nhóm của Bianca Acevedo chụp não những cặp đã cưới nhau trung bình hơn 20 năm mà vẫn còn yêu say đắm: vùng VTA của họ vẫn sáng lên như người mới yêu, cùng với các vùng gắn với sự gắn bó và bình an. Nghĩa là người vợ tào khang vẫn có thể là nguồn dopamine của chồng, nếu cô ấy chọn làm người ghi nhận chồng thay vì làm người kiểm toán chồng. Một lời khen đúng lúc, một ánh mắt tin tưởng, một khoảng lặng thay cho lời cằn nhằn, nhiều khi giá trị hơn cả trăm lời cảnh báo đúng.

Vài lời cuối

Dưới lăng kính tâm lý học và khoa học thần kinh, ngoại tình là một hiện tượng tâm sinh lý mà ai cũng có thể phải đối diện. Hãy hiểu nó, biết những quy luật vận hành của nó, trang bị cho mình chút kiến thức về bộ não con người, để tự giáo dục, tự uốn nắn chính mình, không lầm đường lỡ bước, không gieo khổ đau cho người khác. Một gia đình tan vỡ, người lớn có khi chẳng mất gì. Người mất nhiều nhất là những đứa trẻ. Bất cứ khi nào thấy mình đang đắm chìm trong hương sắc dopamine của một mỹ nhân nào đó, hãy nghĩ đến nỗi đau của con cái. Khi đó, tỉnh thức sẽ đến.

Người đàn ông mạnh nhất không phải người chinh phục được mỹ nhân, mà là người làm chủ được dopamine của chính mình.