Ngựa trong đền phủ: Biểu tượng dẫn đường của tín ngưỡng dân gian

Ngựa - linh vật quen thuộc trong không gian thờ tự

Nếu Rồng gắn với quyền uy tối thượng, Phượng gắn với cát tường thì Ngựa trong tín ngưỡng Việt Nam lại hiện diện như một linh vật gần gũi, thực tế và mang tính hành trình. Tại nhiều đền, phủ, đình làng, hình tượng Ngựa xuất hiện dưới dạng tượng thờ, phù điêu, tranh vẽ hoặc đồ tế khí, thường đặt trang trọng bên cạnh ban thờ các vị thánh.

Ngựa không đứng độc lập mà gắn chặt với hình ảnh các vị thần, thánh, tướng lĩnh, tiêu biểu như Thánh Gióng cưỡi ngựa sắt, Đức Thánh Trần với ngựa chiến, hay trong tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị Quan Lớn, Chầu Bà đều có “ngựa hầu” theo màu sắc riêng.

Không gian nội điện phủ thờ với nhiều tượng ngựa mang màu sắc khác nhau, tượng trưng cho các phủ trong tín ngưỡng Tứ phủ. Mỗi màu sắc đều gắn với một miền vũ trụ và quyền năng riêng, thể hiện quan niệm hài hòa giữa thiên nhiên, thần linh và con người trong văn hóa tín ngưỡng Việt Nam.

Ngựa trong tín ngưỡng thờ Mẫu: Biểu trưng quyền năng và trật tự vũ trụ

Trong hệ thống tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ, Ngựa được quy định chặt chẽ về màu sắc và vị trí, phản ánh trật tự linh giới. Ngựa trắng thường gắn với Thoải phủ, Ngựa đỏ thuộc Thiên phủ, Ngựa vàng của Nhạc phủ, Ngựa xanh của Thượng Ngàn. Mỗi con ngựa không chỉ là phương tiện di chuyển mà còn đại diện cho quyền năng, địa hạt và sự linh ứng của từng phủ.

Trong các nghi lễ hầu đồng, hình ảnh “ngựa ngự” xuất hiện như dấu hiệu cho thấy sự giáng hiện của các đấng linh thiêng. Người xưa tin rằng, có ngựa tức là có sự thông hành giữa cõi người và cõi thánh – một quan niệm mang đậm tư duy biểu tượng phương Đông.

Sự hiện diện của ngựa góp phần tạo nên vẻ trang nghiêm và linh thiêng cho nơi thờ tự, đồng thời nhắc nhớ về hành trình tâm linh, nơi con người gửi gắm niềm tin, hy vọng và khát vọng về một năm mới bình an, thuận lợi.

Ngựa trong đền làng: Ký ức về chiến công và hộ mệnh cộng đồng

Tại nhiều ngôi đền làng Bắc Bộ, hình tượng Ngựa gắn với các vị thành hoàng làng – thường là những nhân vật lịch sử có công đánh giặc, giữ nước. Ngựa ở đây mang dáng vẻ khỏe khoắn, tư thế sẵn sàng xuất trận, thể hiện tinh thần bảo vệ làng xóm và khát vọng bình yên.

Đáng chú ý, không ít nơi còn tục rước ngựa giấy, ngựa gỗ trong lễ hội xuân, xem đó là cách tái hiện hành trình công trạng của thần linh, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới hanh thông, thuận lợi.

Tượng ngựa gỗ chạm khắc tinh xảo tại một ngôi đình làng cổ. Tạo hình ngựa mang dáng vó khỏe khoắn, sẵn sàng xuất trận, gợi nhớ đến hình ảnh các vị thành hoàng làng từng có công đánh giặc giữ nước. Hình tượng này thể hiện niềm tự hào lịch sử, đồng thời gửi gắm ước vọng về sự bình yên và bảo hộ cho cộng đồng làng xã.

Từ ngựa thờ đến ngựa tâm linh: Biểu tượng của “đi” và “đến”

Khác với nhiều linh vật mang tính tĩnh, Ngựa trong thờ cúng luôn gắn với chuyển động. Đó là “đi sứ”, “tuần du”, “hành đạo”, “phù trợ”. Chính vì thế, trong đời sống tâm linh dân gian, Ngựa còn mang ý nghĩa dẫn đường, mở lối, giúp con người vượt qua trở ngại vô hình.

Không phải ngẫu nhiên mà trong những dịp cầu tài, cầu lộc, cầu công danh, người dân thường dâng lễ ngựa giấy với mong muốn “mã đáo thành công” – ngựa đi rồi sẽ trở về mang theo kết quả tốt lành.

Người dân tin rằng việc dâng lễ ngựa thể hiện mong muốn cầu tài lộc, công danh và sự hanh thông trong cuộc sống. Hình ảnh này phản ánh rõ nét quan niệm “mã đáo thành công” - khi ngựa trở về cũng mang theo những điều may mắn và kết quả tốt đẹp.

Ngựa linh trong mỹ thuật thờ cúng

Về mặt mỹ thuật, Ngựa trong không gian đền phủ được tạo hình đa dạng: từ tượng tròn sơn son thếp vàng, tranh thờ vẽ trên giấy dó, đến phù điêu gỗ chạm khắc. Dù ở hình thức nào, Ngựa cũng được nhấn mạnh vào dáng đứng vững chãi, cổ cao, bờm bay, ánh mắt linh động – kết hợp giữa sức mạnh trần thế và khí chất siêu nhiên.

Các nghệ nhân dân gian không tả thực tuyệt đối mà tiết chế, cách điệu, nhằm tạo nên vẻ uy nghi nhưng không dữ dằn, linh thiêng mà vẫn gần gũi.

Trong tín ngưỡng dân gian, ngựa không chỉ là vật cưỡi của thần thánh mà còn là biểu tượng cho sự hộ pháp, dẫn đường, mang ý nghĩa bảo vệ và kết nối giữa thế giới con người với cõi tâm linh.

Từ tín ngưỡng đến đời sống hôm nay

Trong nhịp sống hiện đại, hình tượng Ngựa trong thờ cúng vẫn giữ vai trò quan trọng, đặc biệt mỗi dịp xuân lễ hội. Đó không chỉ là một biểu tượng tôn giáo, mà còn là ký ức văn hóa, phản ánh cách người Việt nhìn nhận hành trình sống: phải có phương tiện, có ý chí, có sự nâng đỡ vô hình để đi xa và đi đúng.

Giữa không gian trầm mặc của đền phủ, Ngựa vẫn lặng lẽ đứng đó như một lời nhắc rằng mọi khởi hành đều cần niềm tin, và mọi thành tựu đều là kết quả của một hành trình bền bỉ.

Hải Hà/VOV.VN