Người giữ nghề làm đầu lân thủ công ở phố cổ Hội An

Những ngày cận Tết Trung thu, cơ sở làm đầu lân, thiên cẩu của ông Nguyễn Hưng (55 tuổi, phường Hội An Tây, TP. Đà Nẵng) lại tất bật. Hơn 30 năm qua, dù không ít thăng trầm nhưng ông Hưng vẫn miệt mài với nghề, đặc biệt là chế tác thiên cẩu. Với ông, đây không chỉ là kế sinh nhai mà còn là cách gìn giữ một nét văn hóa dân gian đã gắn bó với tuổi thơ của bao thế hệ ở phố Hội.

Trước đây, mỗi dịp Trung thu, ở Hội An có nhiều người làm đầu lân, thiên cẩu để bán. Tuy nhiên, khi các sản phẩm sản xuất công nghiệp ngày càng phổ biến, nghề thủ công này cũng dần thu hẹp. Giữa dòng chảy ấy, gia đình ông Hưng vẫn bền bỉ giữ nghề, từ dựng khung, bồi giấy, đến vẽ từng đường nét cho những chiếc đầu lân, thiên cẩu.

Thoạt nhìn, thiên cẩu có nhiều nét tương đồng với đầu lân nhưng tạo hình lại hoàn toàn khác. Đầu thiên cẩu thường dẹt hơn, mang vẻ già và dữ dằn. Phía trước là chiếc sừng lớn cong xuống, giữa trán thường gắn gương với ý nghĩa trừ tà. Hai bên là đôi mắt, hàng mày gai, mũi lớn và phần hàm chúi xuống thấp, tạo cảm giác linh vật đang chồm về phía trước, khác với dáng hàm thường ngước lên của đầu lân.

Theo ông Hưng, khung thiên cẩu được dựng từ vành nhôm, những thanh tre vót mảnh và sợi mây. Từng thanh tre được uốn bằng tay, căn chỉnh từng đường cong cân đối rồi mới cố định các mối nối. “Khung phải nhẹ nhưng chắc, đường nét phải rõ thì khi phủ vải, bồi giấy mới giữ được dáng. Chỉ cần lệch một chút, đến khi hoàn thiện sẽ nhìn thấy ngay”, ông Hưng tiết lộ.

Hơn 30 năm qua, ông Nguyễn Hưng vẫn bền bỉ gắn bó với nghề làm đầu lân, thiên cẩu thủ công.

Sau khi dựng khung, người thợ phủ vải, bồi giấy rồi chờ khô trước khi chuyển sang công đoạn sơn và vẽ hoa văn. Nếu phần khung quyết định hình dáng thì những nét vẽ trên khuôn mặt lại quyết định cái “thần” của linh vật.

Ông Hưng chia sẻ, cái khó không nằm ở việc tạo ra một sản phẩm đúng hình dáng mà là khiến chiếc đầu thiên cẩu “có hồn”. “Đôi mắt, hàng mày, miệng, cách phối màu đều ảnh hưởng đến thần thái. Chỉ cần một chi tiết không cân đối là khuôn mặt sẽ khác ngay”, ông nói.

Ông Hưng đến với nghề từ những trò chơi thời thơ ấu. Khi còn nhỏ, thay vì mua những chiếc lân làm sẵn, ông cùng nhóm bạn tìm tre, kiếm giấy rồi tự mày mò làm theo trí tưởng tượng. Những chiếc đầu lân đầu tiên còn vụng về, thô sơ, nhưng sau mỗi lần hoàn thành, niềm vui và sự say mê lại lớn thêm.

Tình yêu với nghề âm thầm “bén rễ” từ những món đồ chơi giản dị ấy và theo ông suốt hơn ba thập kỷ. Từ vài chiếc đầu lân nhỏ làm để chơi hoặc bán mỗi dịp Trung thu, ông dần học hỏi, thành thạo các kỹ thuật tạo hình. Ông cũng tìm hiểu thêm về màu sắc, đường nét rồi nhận làm các đơn hàng lớn hơn với những yêu cầu riêng về kích thước, kiểu dáng.

Thiên cẩu thường sử dụng 5 màu tượng trưng cho ngũ hành gồm đỏ, vàng, xanh, trắng và đen. Những họa tiết lửa cùng đường nét quanh mắt, mày, mũi, miệng được phối hợp để tạo nên vẻ mạnh mẽ, dữ dằn nhưng vẫn giữ được đặc trưng của tạo hình dân gian.

Gần 15 năm gắn bó với nghề, chị Nguyễn Thị Huyền My (con gái ông Hưng) hiện phụ trách khâu vẽ và hoàn thiện sản phẩm. Trước mỗi chiếc đầu lân, thiên cẩu, chị tỉ mỉ từng đường nét để các họa tiết cân xứng, vừa làm nổi bật khuôn mặt, vừa tạo được thần thái riêng cho linh vật.

Gần 15 năm theo nghề, chị My đảm nhận công đoạn vẽ và hoàn thiện sản phẩm.

Học nghề từ cha khi còn nhỏ, đến nay chị My đã thành thạo nhiều công đoạn. Thông thường, ông Hưng là người lên ý tưởng, tạo mẫu rồi hướng dẫn các thành viên trong gia đình cùng thực hiện. Một chiếc đầu thủ công thông thường cần ít nhất khoảng 5 ngày để hoàn thành. Với những sản phẩm kích thước lớn, nhiều chi tiết hoặc thiết kế riêng, thời gian có thể kéo dài vài tuần, thậm chí gần một tháng.

Tùy kích thước và độ cầu kỳ, mỗi sản phẩm có giá từ vài triệu đến vài chục triệu đồng. Những mẫu phổ biến có giá khoảng 5 - 10 triệu đồng, trong khi các mẫu phức tạp, thiết kế riêng có thể có giá trên 20 triệu đồng.

Dẫu vậy, điều ông Hưng trăn trở nhất vẫn là chuyện người nối nghề. Ông từng hướng dẫn một số người trẻ học làm đầu lân, thiên cẩu, nhưng họ chỉ theo được một thời gian rồi chuyển sang công việc khác.

Những chiếc đầu lân, thiên cẩu đủ kích thước được hoàn thiện tại cơ sở của gia đình ông Hưng.

Những chiếc đầu lân, thiên cẩu được hoàn thiện qua nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ.

“Nghề thủ công đòi hỏi nhiều thời gian, kiên nhẫn và sự yêu thích, trong khi thu nhập không phải lúc nào cũng ổn định. Tôi mong có thêm nhiều người trẻ học nghề để sau này vẫn còn người làm những chiếc đầu lân, thiên cẩu thủ công, qua đó góp phần giữ gìn những nét văn hóa dân gian gắn với Trung thu ở Hội An, không để mai một”, ông Hưng trải lòng.