Người Neanderthal có đời sống tôn giáo?

Charles Darwin không phải là người duy nhất đề cập đến tính khoa học của thuyết tiến hóa. Ngay từ thập niên cuối cùng của thế kỷ XVIII, tư tưởng tiến hóa về sự biến đổi của các loài đã dần xác lập vị trí vững chắc trong đời sống trí thức ở Tây Âu.

Bởi vậy, từ rất lâu trước khi tác phẩm Nguồn gốc các loài (On the Origin of Species) của Darwin ra đời năm 1859, những người phản đối thuyết tiến hóa đã xây dựng sẵn một loạt lập luận phản bác quen thuộc. Một trong số đó là vấn đề hồ sơ hóa thạch: trong các hóa thạch được tìm thấy khi ấy, người ta chưa phát hiện được những dạng trung gian mà các giả thuyết tiến hóa cho rằng phải tồn tại.

Darwin và những người ủng hộ ông đã đưa ra nhiều cách phản hồi trước sự hoài nghi này. Họ nhấn mạnh rằng điều kiện cần thiết để một sinh vật được hóa thạch hóa vốn rất hiếm khi hội đủ; đồng thời khuyên những người chỉ trích hãy kiên nhẫn chờ đợi thêm bằng chứng.

Phát hiện hóa thạch của Archaeopteryx (thủy tổ chim - một sinh vật có đặc điểm trung gian giữa bò sát và chim) tại Đức vào năm 1860, tức chỉ một năm sau khi tác phẩm của Darwin xuất bản, đã cho thấy lời khuyên ấy có cơ sở.

Sinh vật này sở hữu đồng thời những đặc điểm của bò sát và chim, trở thành một bằng chứng quan trọng cho quá trình tiến hóa.

Đời sống tôn giáo sơ khởi và tập tục mai táng người chết

Thế kỷ XXI chứng kiến hàng loạt phát hiện khảo cổ học cùng sự phát triển của các phương pháp thu hồi và phân tích ADN từ hóa thạch. Những thành tựu này đã góp phần nhận diện thêm ba loài mới thuộc chi Homo (chi Người), đồng thời cung cấp bằng chứng thuyết phục rằng tổ tiên chúng ta từng giao phối với một trong số đó, cụ thể là người Denisova (Homo denisova), cũng như với Homo neanderthalensis.

Người Neanderthal. Ảnh: Internet

Những phát hiện này đã đặt ra câu hỏi đáng chú ý: Liệu những loài người cổ từng có quan hệ gần gũi với tổ tiên chúng ta, trong đó người Neanderthal được biết đến với tập tục mai táng một số người đã khuất, có thể đã sở hữu những khuynh hướng tâm linh hoặc hình thái tín ngưỡng sơ khởi hay không?

Câu hỏi này gợi lại vấn đề đã được tranh luận từ lâu: ngay từ đầu, chúng ta nên định nghĩa tôn giáo và đời sống tín ngưỡng như thế nào cho phù hợp?

Chẳng hạn, hành vi mai táng người chết liệu đã đủ để xem là bằng chứng về một trong hai hiện tượng ấy, hoặc cả hai?

Dạng thức tâm trí như thế nào mới có thể đối xử với những cá thể cùng loài đã chết theo cách đó?

Như nhà nghiên cứu Rebecca Wragg Sykes nhận xét: “Người Neanderthal không hề phớt lờ thi thể, cũng không đối xử với chúng như rác thải”.

Dẫu vậy, một số học giả vẫn bày tỏ sự dè dặt trước việc xem hành vi mai táng của người Neanderthal là dấu hiệu của đời sống tín ngưỡng. Xét cho cùng, họ chỉ chôn cất một phần nhỏ số người đã chết. Hơn nữa, trong một thời gian dài, giới nghiên cứu cho rằng các ngôi mộ của người Neanderthal không có tùy táng, tức những đồ vật được đặt cùng người chết, có thể được cho là nhằm phục vụ họ trong một thế giới sau cái chết.

Để nhìn nhận thận trọng hơn những hoài nghi này, có thể đặt hoạt động của người Neanderthal bên cạnh những gì tổ tiên chúng ta từng thực hiện cách đây khoảng 50.000 năm.

Trước hết, cần lưu ý rằng ngôi mộ cổ xưa nhất được khai quật cho đến nay mà giới nghiên cứu không còn tranh cãi về tính xác thực của hoạt động mai táng lại thuộc về người Neanderthal.

Thứ hai, dường như người Homo sapiens (người hiện đại) sống cùng thời cũng không chôn cất nhiều người chết. Các hoạt động mai táng của họ trong giai đoạn này cũng chưa xuất hiện số lượng lớn hoặc nhiều loại đồ tùy táng phong phú như những gì được ghi nhận vào khoảng 30.000 năm sau đó.

Vấn đề đồ tùy táng một lần nữa cho thấy lời khuyên kiên nhẫn của những người theo thuyết Darwin thế kỷ XIX là hoàn toàn có cơ sở. Cách đây khoảng 35 năm, các nhà khảo cổ học vẫn chưa tìm thấy bằng chứng đủ sức thuyết phục về sự hiện diện của đồ tùy táng trong các ngôi mộ Neanderthal.

Tuy nhiên, trong những thập niên tiếp theo, các nhà khảo cổ học đã phát hiện nhiều hiện vật mang ý nghĩa văn hóa trong các khu mai táng của người Neanderthal. Những hiện vật này bao gồm sừng dê, móng ngựa, vuốt báo, móng vuốt đại bàng, lông chim và đáng chú ý hơn cả là một số trường hợp có cả công cụ đá (lithics - thuật ngữ chỉ các hiện vật được chế tác từ đá, đặc biệt là công cụ đá).

Biểu tượng và nghi lễ: Những dấu vết của đời sống tâm linh

Các phát hiện khảo cổ học gần đây cung cấp nhiều dạng bằng chứng cho thấy đời sống biểu tượng của người Neanderthal phong phú hơn đáng kể so với hình dung của các nhà nghiên cứu trước đây.

Chẳng hạn, ngày nay giới khảo cổ học không còn nghi ngờ việc người Neanderthal từng sử dụng các hình thức trang trí cơ thể. Họ sử dụng chất màu, lông chim, móng vuốt chim và vỏ sò để làm đẹp hoặc tạo dấu hiệu trang trí trên cơ thể.

Cách đây khoảng 10 năm, một nghiên cứu chi tiết về nghệ thuật khắc trên vách hang động của người Neanderthal tại Gibraltar đã được công bố. Nghiên cứu cho thấy hình khắc được đề cập có niên đại cổ hơn hàng nghìn năm so với những bức tranh hang động nổi tiếng ở miền Nam nước Pháp. Đáng chú ý, hình khắc này được tạo ra trước khi người Homo sapiens hiện đại định cư tại khu vực bán đảo Iberia (bán đảo thuộc Tây Nam châu Âu, nơi có Tây Ban Nha và Bồ Đào Nha).

Ảnh: Internet

Nếu các tôn giáo thường gắn liền với những nghi lễ mang tính cộng đồng, thì phát hiện tại hang Bruniquel ở Tây Nam nước Pháp có lẽ là một trong những bằng chứng đáng chú ý nhất về khả năng tồn tại đời sống tín ngưỡng sơ khởi ở người Neanderthal.

Trong một khoang hang nằm cách cửa vào khoảng 300 m, các nhà nghiên cứu phát hiện một cấu trúc được tạo thành từ những đoạn thân giữa tương đối thẳng của nhũ đá. Phần lớn trong số hơn 400 nhũ đá đã bị bẻ gãy, sau đó được sắp xếp thành những bức tường thấp bao quanh hai cấu trúc hình tròn trên nền hang.

Một số đoạn nhũ đá khác được sử dụng để tạo thành những cấu trúc nhỏ bên trong vòng tròn lớn hơn. Tại khu vực này, các nhà nghiên cứu tìm thấy dấu vết xương bị đốt cháy. Gần 100 nhũ đá nằm quanh hai vòng tròn cũng cho thấy dấu tích từng tiếp xúc với lửa.

Điều đáng chú ý là cách bố trí những cấu trúc này có nhiều nét tương đồng với các địa điểm hành lễ mà chúng ta vẫn bắt gặp ngày nay. Tuy nhiên, điều gây kinh ngạc hơn cả chính là niên đại của công trình tại hang Bruniquel: cấu trúc này được tạo dựng và những đám lửa đã cháy ở đó từ khoảng 175.000 năm trước, tức sớm hơn thời điểm người Homo sapiens xuất hiện tại châu Âu hơn 100.000 năm!

Những phát hiện như vậy đang mở ra góc nhìn mới về người Neanderthal. Họ có thể không chỉ là những sinh vật có khả năng chế tác công cụ và thích nghi với môi trường sống, mà còn sở hữu những hình thức tư duy biểu tượng, hành vi mang tính nghi lễ và những khuynh hướng tâm linh sơ khởi. Dù chưa thể đồng nhất các dấu tích khảo cổ này với tôn giáo theo nghĩa hoàn chỉnh, chúng vẫn đặt ra những câu hỏi quan trọng về nguồn gốc và tiến trình hình thành đời sống tín ngưỡng trong lịch sử tiến hóa của nhân loại.

Tác giả: Tiến sĩ Robert N. McCauley/Chuyển ngữ: Thường Nguyên

Nguồn:https://www.psychologytoday.com/us/blog/why-religion-is-natural-and-science-is-not/202401/were-neanderthals-religious

Tài liệu tham khảo:

1] Nielsen, Mark, Langley, Michelle C., Shipton, Ceri, & Kapitány, R. (2020). “Homo neanderthalensis and the evolutionary origins of ritual in Homo sapiens”. Philosophical Transactions of the Royal Society B, 375: 20190424. http://dx.doi.org/10.1098/rstb.2019.0424

2] Rodriguez-Vidal, Joaquin et al. (2014). “A rock engraving made by Neanderthals in Gibraltar”. Proceedings of the National Academy of Sciences, 111 (13), 13301–13306. https://doi.org/10.1073/pnas.1411529111

3] Sykes, Rebecca Wragg (2020). Kindred: Neanderthal Life, Love, Death and Art. London: Bloomsbury Sigma.