Nguồn dầu bị trừng phạt đi đường vòng: Ai trả chi phí?

Vận chuyển dầu thô trên biển. (Ảnh minh họa)

Mục tiêu là giảm doanh thu hay nguồn cung?

Dầu thô có tính thay thế: lô hàng bị châu Âu từ chối vẫn có thể tìm người mua ở châu Á. Vì vậy, chi phí không biến mất mà chuyển thành chiết khấu, quãng đường dài hơn và rủi ro tăng thêm. Cần phân biệt mục tiêu giảm doanh thu nước xuất khẩu với mục tiêu loại dầu khỏi nguồn cung toàn cầu. Phần lớn biện pháp hiện nay nhắm đến mục tiêu thứ nhất.

Cơ chế áp trần giá của G7, EU và Anh không cấm mọi thùng dầu Nga. Theo số liệu EU được dẫn ngày 1/9/2026, trần là 47,60 USD/thùng với dầu thô, 45 USD với sản phẩm giảm giá và 100 USD với sản phẩm cao cấp; việc tự động điều chỉnh tạm dừng đến 15/7/2027. Cần đối chiếu thông báo chính thức.

Đội tàu bí mật và thủ thuật vận chuyển

Đội tàu bí mật thường gồm tàu chở dầu cũ, sở hữu khó xác minh, hoạt động ngoài mạng lưới phương Tây. Ước tính quy mô rất khác nhau: Chatham House nêu hơn 1.300 tàu, còn EU/EEAS ước tính 600-1.400 tàu liên quan Nga. Khác biệt bắt nguồn từ việc chưa có định nghĩa thống nhất.

Chuyển dầu giữa hai tàu trên biển (STS) có thể che khuất nguồn gốc. Hệ thống nhận dạng tự động (AIS) phát tín hiệu vị trí nhưng có thể bị tắt hoặc giả mạo. Kpler ghi nhận 212 vụ giả mạo AIS và 316 lần chuyển dầu STS bí mật trong tháng 5/2025.

Công ty vỏ bọc, pha trộn và đổi chứng từ tạo khoảng cách giữa người mua với nhà khai thác. Thanh toán bằng nội tệ hoặc qua ngân hàng thay thế giúp tránh đồng USD; nhưng tiền có thể bị mắc kẹt và bảo hiểm ô nhiễm không đủ. CREA cho biết tháng 7/2026 rằng 14 trong 46 tàu treo cờ giả từng chở cả dầu Nga lẫn Iran.

Dầu đến đâu và ai trả chi phí?

Trung Quốc và Ấn Độ là điểm tiếp nhận chính; Thổ Nhĩ Kỳ, Malaysia, Singapore và UAE chủ yếu làm trung chuyển hoặc giao dịch.

Reuters cho biết chiết khấu dầu Iran Light cho các lô đến tháng 12 vượt 8 USD/thùng, so với khoảng 3 USD hồi tháng 3. Người mua vẫn phải trả chi phí tuân thủ, bảo hiểm, tài chính và chậm trễ cảng. Hành trình dài làm tăng nhu cầu vận chuyển tính theo tấn-hải lý, đẩy cước tàu lên dù lượng dầu không đổi. Dữ liệu Venezuela vẫn thiếu nhất quán.

Trừng phạt có hiệu quả nếu dầu vẫn chảy?

Về vận hành, dầu vẫn đến châu Á với khối lượng lớn. Về tài chính, nước xuất khẩu có thể thu ít tiền hơn, trong khi hành trình dài, chi phí và nguy cơ bị bắt giữ tăng. Nếu mục tiêu là gây sức ép doanh thu thay vì loại bỏ nguồn cung, cách đánh giá thứ hai quan trọng hơn.

Gói trừng phạt thứ 21 của EU ngày 23/7/2026 bổ sung 41 tàu bên cạnh 632 tàu đã bị liệt kê, đồng thời mở rộng quy định sang dịch vụ tiếp nhiên liệu và hỗ trợ. Ngày 8/10/2026, Anh trừng phạt thêm 12 tàu, nâng tổng số lên hơn 600. Chatham House xem đây là vấn đề quản trị hàng hải mang tính hệ thống.

Rủi ro an toàn cũng tăng: KSE phát hiện 96% trong số 166 tàu chở dầu Nga được xác định vào tháng 1/2026 đã trên 15 năm tuổi. Tàu cũ và bảo hiểm yếu làm tăng nguy cơ tràn dầu, va chạm và tranh chấp trách nhiệm. Ngay cả doanh nghiệp không mua dầu cũng có thể gặp rủi ro vì sở hữu bị che giấu, chứng nhận sai, nguồn gốc đổi sau chuyển tải hoặc phục vụ tàu bị liệt kê.

Những chỉ báo cần theo dõi

Đường vòng biến lệnh cấm thành cuộc giằng co về giá, khoảng cách, chứng từ, sở hữu, thanh toán và thực thi. Dòng dầu Venezuela còn khó đo lường và chưa có số liệu thống nhất về đội tàu phục vụ cả ba nước. Nên theo dõi chiết khấu, danh sách tàu bị trừng phạt, lượng dầu lưu trữ nổi và dấu hiệu bất thường của AIS; các chỉ báo này có thể phản ánh sức ép trước dữ liệu cung ứng chính thức.