Nhạc bolero Việt Nam, hiểu thế nào cho đúng?

Trong nhiều năm, bolero Việt Nam liên tục vướng tranh cãi về tên gọi. Không ít ý kiến cho rằng bolero chỉ là một điệu nhạc Latin chậm, được vay mượn rồi gắn vào ca khúc Việt, vì thế không đủ cơ sở để gọi là một dòng nhạc. Cách hiểu này tưởng chừng hợp lý nếu chỉ nhìn bolero qua nhịp phách, nhưng lại bỏ qua phần cốt lõi nhất: đời sống thẩm mỹ mà bolero đã tạo dựng và duy trì trong âm nhạc Việt Nam.

Nếu chỉ là một điệu, bolero khó có thể hình thành một hệ thống ca khúc đồ sộ kéo dài hơn 7 thập niên, với phong cách ca từ ổn định, cấu trúc giai điệu dễ nhận diện và một cộng đồng người sáng tác, biểu diễn, thưởng thức bền bỉ qua nhiều thế hệ. Bolero Việt Nam không tồn tại như vài bài hát mô phỏng tiết tấu, mà như một thế giới ca khúc có nội dung, giọng điệu và cách kể chuyện rất riêng, gắn chặt với thân phận, tình yêu, nỗi buồn và ký ức của người Việt.

Về mặt khái niệm, cần phân biệt rõ giữa điệu nhạc và dòng nhạc. Điệu nhạc là yếu tố tiết tấu, mang tính kỹ thuật. Dòng nhạc là một hệ quy ước thẩm mỹ, bao gồm cách viết giai điệu, cấu trúc ca khúc, ca từ, lối hát, không gian trình diễn và cộng đồng tiếp nhận. Một dòng nhạc có thể sử dụng một điệu làm nền, nhưng không thể bị rút gọn thành chính điệu đó. Sự nhầm lẫn giữa hai tầng khái niệm này là nguyên nhân sâu xa của phần lớn tranh cãi xoay quanh bolero.

Nhạc sĩ Lê Trọng Nguyễn được ghi nhận là người đầu tiên khơi dòng cho bolero Việt Nam - Ảnh: Tư liệu gia đình

Ở góc nhìn chuyên môn, nhạc sĩ Đức Trí từng gợi một cách định danh dễ hiểu: nếu âm nhạc hiện đại gọi nhạc trữ tình là ballad, thì trong không gian Mỹ Latinh, nhạc trữ tình được gọi là bolero. Cách tiếp cận này đặt bolero vào phạm trù thể loại, tức một hệ ca khúc và một thẩm mỹ biểu cảm ổn định, chứ không phải chỉ là một tiết tấu kỹ thuật. Từ tiêu chí đó, tranh cãi điệu hay dòng không thể giải quyết bằng nhịp phách, mà phải nhìn vào toàn bộ đời sống ca khúc.

Ngay trong lịch sử thế giới, tên gọi bolero đã từng chỉ hai thực thể khác nhau. Bolero Tây Ban Nha xuất hiện từ cuối thế kỷ 18 như một vũ điệu sân khấu, nơi âm nhạc đóng vai trò phụ trợ cho trình diễn hình thể. Trong khi đó, bolero Cuba ra đời cuối thế kỷ 19 lại là một dòng nhạc trữ tình, đặt trọng tâm vào giai điệu chậm, lời ca và cảm xúc cá nhân. Việt Nam tiếp nhận bolero theo tinh thần Cuba, tức tinh thần ca khúc để lắng nghe và kể chuyện, chứ không phải như một điệu múa.

Danh ca Minh Trang - người hát bản Bolero đầu tiên của Việt Nam (Nắng chiều - Lê Trọng Nguyễn) - Ảnh: Tư liệu gia đình

Bolero đến Việt Nam chủ yếu qua đời sống nhạc nhẹ đô thị miền Nam giữa thế kỷ 20, trong bối cảnh giao lưu văn hóa phương Tây và Mỹ Latinh diễn ra mạnh mẽ. Ban đầu, nó được nhận diện như một tiết tấu mới lạ, đi cùng tango, rumba, cha cha cha. Nhưng rất sớm, các nhạc sĩ Việt Nam đã điều chỉnh giai điệu cho phù hợp với tiếng Việt giàu thanh điệu, kết hợp với chất dân ca Nam Bộ và truyền thống tự sự vốn có trong đời sống âm nhạc dân tộc. Từ một yếu tố du nhập, bolero nhanh chóng trở thành phương thức biểu đạt cảm xúc quen thuộc.

Điểm nhận diện của bolero Việt Nam không nằm ở con số nhịp, mà ở cách giai điệu đi theo lời nói, ở cấu trúc mạch lạc, dễ nhớ, và đặc biệt là tính tự sự rõ ràng. Ca từ bolero hình thành một từ vựng cảm xúc bền bỉ qua nhiều thế hệ sáng tác: tình yêu lỡ, nỗi nhớ, phận người, quê nhà, bến nước, đêm mưa, chuyến đò. Một điệu nhạc thuần kỹ thuật không thể tự sản sinh và duy trì một hệ hình ảnh ổn định như vậy. Chỉ một dòng nhạc mới có khả năng chuẩn hóa thẩm mỹ để người viết, người hát và người nghe cùng chia sẻ một ngôn ngữ chung.

Nắng chiều được xem là bản bolero sớm nhất của Việt Nam (1952) - Ảnh: Tư liệu

Lối hát cũng là bằng chứng quan trọng. Bolero Việt Nam đề cao rõ lời, nhả chữ, ngân rung vừa phải, luyến láy theo thói quen dân ca. Người hát không cần phô diễn kỹ thuật hàn lâm, mà phải giữ được cảm xúc kể chuyện. Nhà nghiên cứu âm nhạc Nguyễn Quang Long khi nhìn vào các thử nghiệm hát bolero theo phong cách mới vẫn nhấn mạnh yêu cầu giữ trọn cái tình của ca khúc. Nói cách khác, bolero được nhận diện bằng thẩm mỹ biểu cảm, không phải chỉ bằng tiết tấu và giai điệu

Đời sống biểu diễn và tiếp nhận càng củng cố tư cách dòng nhạc của bolero. Từ Phương Dung, Thanh Tuyền, Hương Lan, Giao Linh, Chế Linh đến Tài Linh, Chế Thanh, Cẩm Ly, Đình Văn, Phi Nhung, Quang Lê, Lệ Quyên, Phương Anh, Phương Ý, Trung Quang... mỗi thời kỳ đều có những giọng ca đại diện, mang theo cách hát và cách cảm của thế hệ mình. Khán giả bolero không bị giới hạn bởi độ tuổi hay vùng miền, mà trải dài từ trong nước đến cộng đồng Việt ở hải ngoại, gắn bó theo năm tháng chứ không theo trào lưu ngắn hạn.

“Mưa bụi” xuất hiện vào cuối thập niên 1990 đến đầu 2000, nhạc sĩ Vinh Sử biên tập, có Tài Linh, Chế Thanh, Cẩm Ly, Đình Văn, tạo hiện tượng thu hút công chúng

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Quang Long, việc khai thác quá đà có thể đẩy bolero tới trạng thái biến dạng, đến mức người ta nghe mà không còn nhận ra đúng bolero nữa, trong khi số người hiểu sai về bolero lại tăng lên. Cũng từ đây xuất hiện phản ứng trong giới làm nghề, khi nhiều ý kiến phê phán tình trạng trộn lẫn tân nhạc, tiền chiến và các ca khúc trữ tình rồi gom chung dưới nhãn bolero, khiến khái niệm trở nên nhập nhằng. Những va đập đó cho thấy bolero vẫn có ranh giới thẩm mỹ cần được tôn trọng, và chính vì đã là một dòng nhạc có chuẩn mực, việc gọi sai, trộn sai mới tạo ra phản ứng mạnh.

Một điệu nhạc có thể là chất liệu kỹ thuật để đặt lời, nhưng không tự tạo ra một hệ thống ca khúc đồ sộ và bền vững. Trong trường hợp bolero, số lượng bài hát, số lượng tác giả tham gia sáng tác, và đặc biệt là số lượng ca sĩ gắn bó với thể loại này qua nhiều thế hệ đã vượt khỏi phạm vi của một “mẫu tiết tấu”. Khi một hệ ca khúc đủ lớn để tạo chuẩn mực thẩm mỹ và duy trì lực hút dài hạn, nó đã mang tư cách dòng nhạc.

Bên cạnh đó, bolero không chỉ tồn tại trong phạm vi biểu diễn chuyên nghiệp mà còn trở thành một lựa chọn phổ biến của thị trường đại chúng, kéo theo sự mở rộng về không gian trình diễn, kênh phân phối và tập khán giả. Mức độ phổ cập này là một chỉ dấu quan trọng: nó cho thấy bolero đã hình thành một nền tảng công chúng đủ rộng để duy trì vòng đời sáng tác, biểu diễn, tái bản và làm mới.

Thần tượng Bolero là chương trình truyền hình thực tế tìm kiếm tài năng ca hát dòng nhạc trữ tình, quê hương do VTV3 sản xuất, bắt đầu từ năm 2016

Sự hiện diện của bolero trong các cuộc thi và chương trình tìm kiếm tài năng trên truyền hình cũng phản ánh việc nó được nhìn nhận như một hệ thể loại có tiêu chí và chuẩn đánh giá riêng, từ kỹ thuật nhả chữ, xử lý giai điệu, đến thẩm mỹ biểu cảm. Một điệu nhạc đơn thuần khó có thể trở thành định dạng nội dung ổn định, được tổ chức, tuyển chọn và đào tạo theo mùa, theo lớp như vậy.

Vì thế, bolero Việt Nam được gọi là một dòng nhạc không phải là sự ưu ái, mà là kết luận rút ra từ chính lịch sử vận động của nó. Hiếm có yếu tố âm nhạc nào du nhập vào Việt Nam mà lại kịp hình thành một kho ca khúc đồ sộ, tạo ra nhiều thế hệ ca sĩ, sống bền trong đời sống bình dân và đồng thời được nâng cấp hóa trong các cấu trúc truyền thông đại chúng như bolero.

Khi một âm nhạc vừa có ký ức, vừa có công chúng, vừa có khả năng tự tái tạo qua thời gian, nó đã là dòng nhạc. Bolero Việt Nam, theo nghĩa đó, không chỉ tồn tại, mà đã định danh.

Tiểu Vũ