Nhớ một thời xếp hàng gánh nước

Nhớ thời xếp hàng gánh nước

“Khổ, bắt thằng bé đi gánh nước thế này làm sao nó lớn được!” - đó chỉ là câu nói đùa của cô hàng xóm với mẹ tôi, chứ trẻ con thời đó, đứa nào mà chẳng phải lao động theo những cách khác nhau để giúp gia đình. Đứa đi học về thì vớt bèo, xin nước gạo để nấu cám cho lợn; đứa thổi cơm, trông em, làm việc nhà; có đứa gia đình nhận làm thêm việc gia công hộp carton, cứ khoanh chân bó gối cả ngày ngồi phết hồ nước gấp gấp, dán dán để kiếm thêm mớ rau, cân thịt... Còn tôi nhiệm vụ rõ ràng: Để ý cái vòi máy nước công cộng đầu đường, nếu nó chảy thì mang đôi thùng gánh nước ra xếp hàng mà gánh về để còn có nước sinh hoạt.

Những máy nước công cộng thời bao cấp (Ảnh sưu tầm).

Ngày ấy, nước không phải là thứ cứ mở vòi là có. Một tiếng nước chảy ở đầu đường, đôi khi chỉ là nhỏ giọt lách tách vào thùng tôn, cũng đủ làm cả xóm xôn xao. Người đang làm dở việc nhà vội vàng tìm xô, chậu; trẻ con đang chơi cũng được gọi về; những đôi thùng gỗ, thùng tôn, những chiếc xô, chậu thau đủ kích cỡ lần lượt được mang ra. Chuyện lấy nước vì thế trở thành một công việc có giờ giấc, có kinh nghiệm và cũng có cả sự may rủi.

Biểu tượng nước uống trực tiếp tại châu Âu

Cả xóm tôi chỉ có một vòi nước công cộng, dân thì đông, nên việc xếp hàng không phải là đơn giản vì phải bon chen từng ly, từng tý. Có những bà, những chị đanh đá, lắm điều, lấy lý do đang rửa dở bó rau thì hết nước, chẳng đợi ai đồng ý, gí cái xô vào chen ngang; có người làm nghề gánh nước thuê khôn lỏi đặt đến mấy đôi thùng xếp hàng để được hứng liên tục. Có nước, người dân mang quần áo, chăn màn ra giặt giũ khá đông, nhất là giờ tan tầm, ồn ào như một cái chợ vỡ. Vòi nước công cộng trở thành điểm sinh hoạt chung của cả xóm. Nơi đó được ví như cái quầy thông tin miễn phí. Quan tâm tới hàng xóm láng giềng qua câu hỏi han công ăn việc làm, học hành của con cái lẫn nhau cũng có, tò mò vào đời tư gia đình khác cũng có, ai đi xếp hàng lấy nước về cũng đầy ắp những thông tin như vậy.

Vì là xóm lao động, cũng không tránh khỏi mấy bác làm nghề ba gác, xích lô. Đi làm về nóng, xách cái xô nhựa ra vòi nước, mình trần trùng trục, trên người chỉ mặc đúng chiếc quần đùi, vừa kỳ cọ, vừa lấy tay “khua khoắng” bên trong chiếc quần thấm nước dính vào cơ thể, làm các chị mới lớn đỏ bừng mặt phải quay đi chỗ khác... Thấy việc xếp hàng lấy nước ở vòi nước công cộng trong xóm quá phức tạp. Bố tôi gợi ý: “Hay là chịu khó lên máy nước công cộng ở Phố Huế, chỗ đó vắng người hơn”. Tôi đồng ý, cho dù từ vòi nước công cộng ở xóm tôi lên đó cũng phải gần 1 cây số.

Tối muộn, bố tôi chuẩn bị 3 đôi thùng gánh nước, quang gánh, móc xích đầy đủ. Bố tôi 1 đôi, tôi và chị tôi mỗi người 1 đôi. Chị có nhiệm vụ xếp hàng ở vòi nước Phố Huế và gánh đến điểm tránh tàu cạnh cửa hàng bách hóa đầu Ô Cầu Dền. Tôi đợi ở đó, đổi đôi thùng cho chị rồi gánh sang đường về đầu đê Tô Hoàng. Rồi bố tôi lại đổi đôi thùng rỗng cho tôi để gánh tiếp về nhà, chứa vào các chum, vại dùng trong 2 - 3 ngày. Con đường 1 cây số ấy nếu đi tay không thì chẳng có gì đáng kể. Nhưng với đôi thùng nước nặng trĩu, chiếc đòn gánh oằn trên vai, mỗi bước chân lại trở nên nặng nề. Người lớn đi đã mệt, trẻ con càng thấy quãng đường dài hơn, tôi chỉ mong mau đến chỗ đổi thùng để được đặt gánh nước xuống khỏi đôi vai mỏi nhừ. Mỗi lần đi gánh nước như vậy, vai tôi đỏ rực vì đòn gánh ma sát, nhưng chỉ một loáng, cái cảm giác mệt mỏi tan biến khi cơ thể được tắm rửa bằng thùng nước mát lạnh vừa hứng từ vòi... Có lẽ chính vì phải nhọc nhằn để có nước nên ngày ấy người ta quý nước hơn bây giờ nhiều. Mỗi thùng nước gánh về nhà đều được tính toán sẽ dùng vào việc gì, dùng đến đâu. Không ai nghĩ đến chuyện mở vòi cho nước chảy ào ào xuống rãnh chỉ vì đang mải làm một việc khác.

Thời bao cấp không phải mua nước sạch, nhưng do hứng nước vất vả nên gia đình tôi sử dụng rất tiết kiệm. Nước vo gạo xong sẽ đổ vào chậu riêng để rửa bát đũa sau khi ăn cơm, rồi sau đó lại dồn vào chiếc xô khác để dành nấu cám lợn. Bố tôi bảo, rửa bằng nước vo gạo càng sạch bát, đỡ phải dùng chanh hay xà phòng bột (thời đó chưa có nước chuyên để rửa bát như bây giờ). Nước giặt quần áo cũng không được đổ đi mà tận dụng để rửa chân tay, lau nhà cửa. Mỗi gia đình đều có những cách riêng để tái sử dụng nước, dù khi ấy chẳng ai gọi đó bằng những khái niệm hiện đại như “tiết kiệm tài nguyên” hay “bảo vệ môi trường” giống bây giờ. Đơn giản là vì thiếu thì phải tiết kiệm, cái gì còn dùng được thì không thể bỏ đi.

Sau này, để chủ động trong sinh hoạt, bố mẹ tôi đã thuê thợ lắp một giếng khoan để sử dụng. Nước giếng hút lên phải tự chế bể lọc, nhưng để một lúc đã vàng khè, có mùi khó chịu và cũng chỉ dùng để sinh hoạt chứ không làm nước ăn được. Có thêm giếng khoan cũng đồng nghĩa gia đình bớt phụ thuộc vào vòi nước công cộng, nhưng nguồn nước ấy chưa thể gọi là nước sạch theo đúng nghĩa.

Bước ngoặt có tên…nước Phần Lan

Những vòi máy nước công cộng trở nên lỗi thời khi nước máy bắt đầu được đưa vào từng hộ gia đình, song rất yếu và cũng hay bị cắt luân phiên. Đối phó với thực tế này, nhiều người phải dùng những “mẹo khôn vặt” như: Khi lắp nước thì “bồi dưỡng” cho công nhân để ống dẫn vào nhà mình được hạ cốt sâu hơn; “quai bò” nối ống chính bằng gang với ống nhỏ vào nhà, khi đục chếch càng sâu, nước càng đổ dồn về nhà mình; nước vào nhà thì cho chảy tự do vào một bể ngầm tích trữ. Một số gia đình còn lắp máy bơm hút trực tiếp vào đường ống. Nhà ở đầu nguồn hút thì nhà ở cuối đường ống khô cạn. Việc này sau đó đã được ngành nước cấm, nhưng vẫn có người không chấp hành. Những câu chuyện ấy cho thấy khi nguồn nước còn thiếu, mỗi gia đình đều tìm cách tự bảo đảm phần của mình, đôi khi vô tình làm ảnh hưởng đến những gia đình khác.

Một vòi nước uống trực tiếp tại Singapore

Chỉ khổ những nhà ở căn hộ tập thể. Thời đó chỉ có tập thể 4 - 5 tầng, nhưng nước cũng không đủ áp lực mà “leo” lên. Thực ra, hộ ở tầng trệt còn không có nước thì hộ ở tầng cao làm sao còn đến lượt. Thế là có người phải sắm 2 cái can to đùng treo sau xe đạp để đạp xe lòng vòng quanh thành phố, tìm những vòi có nước và hứng chở về khu tập thể. Cái cầu thang tập thể, vì thế, không chỉ là nơi đi lại mà còn là con đường của những đôi xô nước, những bước chân tất tả của người lớn, trẻ con. Có gia đình đến 21 - 22h còn nhịn đói vì không có nước vo gạo, nấu cơm.

Từ cuối những năm 1980 đến đầu 2000, được sự trợ giúp của Chính phủ Phần Lan, một dự án nước sạch quy mô lớn do bạn tài trợ được triển khai tại Thủ đô. Các nhà máy sản xuất nước sạch ở Hà Nội ngày càng mở rộng quy mô, áp dụng công nghệ hiện đại nên sản lượng nước tăng lên, áp lực nước vì thế cũng được cải thiện rõ rệt. Đường ống bằng gang và thép trước kia gây thất thoát nước do bị đục trộm hoặc rò rỉ, dần dần được thay bằng loại bền hơn. Cùng với sự phát triển của thành phố, hệ thống cấp nước cũng từng bước thay đổi.

Nước bây giờ đã vào từng gia đình, “leo” lên cả những tòa nhà cao tầng. Tình trạng mất nước, nếu có, chỉ là sự cố tạm thời. Nhưng không vì thế mà chúng ta lãng phí khi sử dụng vì tài nguyên nước không phải là vô hạn. Dấu tích của những chiếc máy nước công cộng, hình dáng to hơn cột cây số, được đúc bằng bê tông không còn nữa. Thế hệ sau này không còn cảnh phải đi gánh từng thùng nước về sinh hoạt. Đó là thành quả đổi mới của đất nước, của Thủ đô, của sự giúp đỡ từ bạn bè quốc tế, nhưng đi đầu vẫn là nỗ lực không ngừng nghỉ của cán bộ, kỹ sư, công nhân ngành nước sạch Hà Nội.

Trở lại câu chuyện những trụ nước uống trực tiếp xuất hiện ngày một nhiều ở nơi công cộng. Rồi đến một giai đoạn nào đó, chất lượng nước sinh hoạt đại trà cũng có thể uống trực tiếp như vậy!