Những cột đá lưu dấu thời gian
Ở thôn Câu Đồng, xã Quảng Yên hôm nay, giữa nhịp sống của một vùng quê đang đổi thay, Đền thờ và lăng mộ Quận công Hoàng Bùi Hoàn vẫn giữ một dáng vẻ trầm mặc. Gần 300 năm qua, những khối đá xanh, những cột đá khắc chữ Hán và hệ thống tượng, linh vật nơi đây đã trở thành những dấu tích đặc biệt về một giai đoạn lịch sử của vùng đất xứ Thanh.
Đền Chỉ là nơi thờ Quận công Hoàng Bùi Hoàn, một vị võ tướng có nhiều đóng góp qua ba triều vua Lê. Để ghi nhận công lao của ông, dưới thời Lê Dụ Tông, triều đình đã ban cấp tiền tài, cùng Nhân dân địa phương xây dựng đền tại làng Câu Đồng. Từ đó, ngôi đền đã gắn bó với đời sống tinh thần của cộng đồng qua nhiều thế hệ.
Gần ba thế kỷ đứng trước những biến đổi của thời gian, điều làm nên sức hấp dẫn của Đền Chỉ không chỉ là câu chuyện lịch sử, mà còn nằm ở chính những dấu tích vật chất còn được lưu giữ.
Điểm đặc biệt của di tích nằm ở hệ thống kiến trúc và hiện vật bằng đá. Hai dãy cột đá vuông liền chân tảng, tổng cộng 24 cột, nâng đỡ hệ thống mái và kết cấu gỗ phía trên. Trên thân nhiều cột còn lưu những câu đối Hán tự được chạm khắc trực tiếp. Những đường nét trên đá, cùng các tượng võ sĩ, voi đá, ngựa đá, chó đá và bia đá cổ tạo nên một quần thể mang dấu ấn rõ nét của nghệ thuật điêu khắc đá thời Lê Trung Hưng.
Cách đền không xa là khu lăng mộ Hoàng Bùi Hoàn. Những khối đá xanh được sử dụng trong khu lăng mộ tạo nên sự liên kết giữa không gian thờ tự và không gian tưởng niệm, góp phần làm nên một quần thể di tích có giá trị về lịch sử và kiến trúc.
Nhưng một di tích chỉ thực sự sống khi vẫn hiện diện trong đời sống của con người. Với Đền Chỉ, ngày kỵ truyền thống vào 25 tháng 7 âm lịch hằng năm, là dịp con cháu dòng họ Hoàng Bùi và người dân địa phương trở về. Những nghi lễ tưởng niệm, mâm lễ, tiếng trống hội và những cuộc gặp gỡ giữa các thế hệ khiến ngôi đền gần 300 năm tuổi không chỉ lưu giữ ký ức về người xưa, mà còn giữ lại một nếp sinh hoạt cộng đồng được trao truyền qua thời gian.
Từ một công trình được dựng lên cách đây gần ba thế kỷ, Đền Chỉ hôm nay đã trở thành một phần ký ức của làng Câu Đồng. Những cột đá vẫn đứng đó, những dòng chữ vẫn nằm trên thân đá, những tấm bia vẫn lặng lẽ kể chuyện người xưa.
Trong dòng chảy của thời gian, giá trị của Đền Chỉ không chỉ nằm ở việc giữ lại một công trình cổ, mà còn kết nối con người hôm nay với lịch sử, với quê hương và cội nguồn.