Những 'thành phố bơi' - cách định hình lại mối quan hệ giữa con người với các dòng sông

Nằm dưới những ngọn tháp của tòa nhà Quốc hội Canada và đối diện Bảo tàng Lịch sử Canada bên kia sông Ottawa, vịnh Entrance từng giữ vai trò quan trọng trong ngành buôn bán gỗ, góp phần định hình diện mạo thành phố. Vào giữa thế kỷ XIX, mặt nước thường xuyên bị phủ kín bởi mùn cưa, gây hại cho môi trường và sức khỏe con người, thậm chí đôi khi xảy ra các vụ nổ khí methane.

Người dân tại Pháp xả hơi trong dòng nước trên sông Seine. Ảnh: Globeandmail

Ngày nay, chất lượng nước tại khu vực này đã được cải thiện đáng kể, thường đáp ứng tiêu chuẩn phục vụ các hoạt động giải trí, ngoại trừ những thời điểm sau mưa lớn. Người dân có thể xuống sông bơi lội tại cầu tàu East Wharf mới, một trong những công trình được Ủy ban Thủ đô Quốc gia Canada triển khai nhằm mở rộng khả năng tiếp cận sông, hồ.

Khai trương vào giữa tháng 6, cầu tàu East Wharf cùng khu ghế ngồi bằng gỗ bố trí theo tầng góp phần mở rộng mạng lưới điểm bơi công cộng ở Ottawa và thành phố Gatineau thuộc tỉnh Quebec. Cùng với cầu tàu theo mùa được lắp đặt tại hồ nhân tạo trên kênh đào năm 2025 và nhà thuyền có tuổi đời hàng thế kỷ vừa được phục hồi bên bờ sông, khu vực hiện có hơn 12 địa điểm bơi lội công cộng chính thức miễn phí. Một cầu tàu khác cũng mở cửa trước Bảo tàng Lịch sử Canada vào giữa tháng 7.

Ủy ban Thủ đô Quốc gia Canada, cơ quan quản lý đất liên bang trong khu vực, xác định việc hướng các hoạt động đô thị về phía mặt nước là một trong ba định hướng lớn trong quy hoạch trung tâm thành phố. Trong khoảng hai thập niên qua, cơ quan này đã khuyến khích người dân đi bộ, chạy bộ và đạp xe dọc các tuyến đường, công viên ven sông, hồ. Những công trình mới tiếp tục mở rộng không gian sinh hoạt công cộng, tạo điều kiện cho các hoạt động bơi lội, chèo thuyền, dã ngoại và nghỉ ngơi bên mặt nước.

Một người bơi nhảy từ cầu phao xuống sông Ottawa (Canada). Ảnh: Swimmable Cities

Theo tờ The Globe and Mail, ông Matthew Sykes, đồng sáng lập liên minh quốc tế Swimmable Cities (Những thành phố có thể bơi lội), nhận định việc bảo đảm quyền tiếp cận công bằng với sông, hồ có thể giúp các đô thị nâng cao chất lượng sống, thích ứng với biến đổi khí hậu và thúc đẩy phát triển kinh tế.

“Trong nhiều năm, chúng ta đã nói về những thành phố thuận tiện cho việc đi bộ và đạp xe. Đây chính là bước tiếp theo trong quy hoạch đô thị”, ông Sykes nhận định. Theo ông, những công trình như cầu tàu East Wharf có thể sớm trở thành một phần trong sinh hoạt thường ngày của người dân, thay đổi quan niệm lâu nay về khả năng bơi lội trên các dòng sông đô thị.

Swimmable Cities được thành lập năm 2024, trước thềm Olympic Paris, khi hoạt động bơi lội trên sông Seine được khôi phục với quy mô lớn lần đầu tiên sau 100 năm. Hiện liên minh có hơn 230 thành viên tại 115 thành phố thuộc 37 quốc gia, bao gồm chính quyền đô thị, tổ chức phi chính phủ và trường đại học, cùng hợp tác nhằm tạo điều kiện cho người dân bơi lội gần nơi sinh sống một cách thuận tiện và an toàn.

Copenhagen (Đan Mạch) và Zurich (Thụy Sĩ) được xem là những hình mẫu về phát triển không gian bơi lội đô thị. Copenhagen có nhiều khu vực bơi tại cảng, còn Zurich tận dụng cả hồ và sông. Tại Bắc Mỹ, New York dự kiến thử nghiệm hồ bơi nổi hình dấu cộng trên sông East, trong khi Vancouver chuẩn bị phát triển sàn bơi tại vịnh Burrard Inlet với nguồn tài trợ từ một quỹ tư nhân.

Dù Ottawa được đánh giá là có cơ hội trở thành địa phương tiên phong tại Canada, hoạt động bơi lội trên sông vẫn chưa thực sự phổ biến. Những lo ngại về an toàn bắt nguồn một phần từ ký ức về tình trạng ô nhiễm công nghiệp và nước thải từng đổ vào các dòng sông đô thị.

Khảo sát do tổ chức Ottawa Riverkeeper thực hiện năm 2020 cho thấy 92% người tham gia cho rằng sông Ottawa góp phần cải thiện chất lượng cuộc sống trong khu vực, nhưng chỉ 13% tin rằng dòng sông hoàn toàn an toàn để người trưởng thành bơi lội. Khoảng cách lớn giữa nhận thức về giá trị của dòng sông và niềm tin vào chất lượng nước cho thấy việc khôi phục hoạt động bơi lội còn cần nhiều nỗ lực ngoài việc cải thiện môi trường.

Ottawa và Gatineau hiện có một số bãi tắm nông, đáy cát và được bố trí nhân viên cứu hộ. Trong khi đó, các cầu tàu mới nằm phía trên vùng nước sâu, không có nhân viên giám sát, đòi hỏi người sử dụng phải có kỹ năng bơi và chủ động bảo đảm an toàn. Việc cung cấp thông tin về chất lượng nước, điều kiện bơi lội và nâng cao kỹ năng an toàn dưới nước cũng là những yêu cầu quan trọng khi mở rộng các điểm bơi công cộng.

Các cầu tàu có ưu điểm là chi phí vận hành thấp, có thể di chuyển nếu địa điểm ban đầu không phát huy hiệu quả. Ngoài những công trình quy mô nhỏ, Ottawa còn đầu tư phục hồi River House, nhà thuyền ba tầng có lịch sử hơn một thế kỷ. Để kéo dài mùa bơi lội, Ủy ban Thủ đô Quốc gia Canada dự kiến lắp đặt thêm phòng xông hơi nổi tại đây vào mùa thu, lấy cảm hứng từ mô hình đang phát triển tại Oslo (Na Uy).

Từ những dòng sông từng bị ô nhiễm đến các điểm bơi công cộng mới, Ottawa đang từng bước thay đổi cách người dân sử dụng không gian ven nước. Tuy nhiên, kết quả khảo sát về sông Ottawa cho thấy chất lượng nước được cải thiện chưa đủ để xóa bỏ những lo ngại kéo dài nhiều năm. Khả năng tiếp cận thuận tiện, thông tin minh bạch về chất lượng nước và các điều kiện bảo đảm an toàn sẽ quyết định mức độ người dân sẵn sàng trở lại với dòng sông.