Những thông điệp lớn từ các diễn đàn quốc tế, khu vực

Trong bối cảnh tình hình thế giới và khu vực tiếp tục diễn biến nhanh chóng, phức tạp và khó lường, năm vừa qua đã chứng kiến các thảo luận sôi nổi tại nhiều diễn đàn đa phương quốc tế và khu vực quan trọng. Dù khác nhau về không gian, chủ đề và cách tiếp cận, nhưng các diễn đàn năm 2025 và đầu năm 2026 lại cùng hội tụ quanh một số cụm vấn đề lớn như tác động của cạnh tranh nước lớn, khủng hoảng lòng tin, xu hướng tự chủ chiến lược, quản trị AI, cho thấy những thách thức hàng đầu hiện nay không mang tính cục bộ hay nhất thời mà phản ánh xu thế vận động chủ đạo của cục diện thế giới thời gian tới.

Cạnh tranh nước lớn gia tăng và nguy cơ bất ổn mang tính hệ thống

Một điểm nhấn quan trọng trong thảo luận tại các diễn đàn đa phương lớn thời gian qua là cạnh tranh giữa các nước lớn đang tạo ra nguy cơ bất ổn mang tính hệ thống đối với trật tự quốc tế. Tại Davos 2026, Thủ tướng Canada Mark Carney nhấn mạnh thế giới đang trải qua sự đứt gãy cấu trúc, các nước lớn ngày càng sử dụng hội nhập kinh tế và chuỗi cung ứng như công cụ gây sức ép chiến lược. Cạnh tranh không còn bị giới hạn bởi các luật chơi đã thỏa thuận, mà chuyển sang vũ khí hóa các công cụ kinh tế và công nghệ như thuế quan, năng lượng, kiểm soát chuỗi cung ứng và tiêu chuẩn công nghệ. Tại Hội nghị An ninh Munich 2025, nhiều ý kiến cho rằng môi trường an ninh toàn cầu đang rơi vào trạng thái bất ổn kéo dài khi cạnh tranh nước lớn diễn ra đồng thời trên nhiều mặt trận và không còn được kiểm soát hiệu quả. Tại Đối thoại Shangri-La 2025, nhiều quan điểm cảnh báo các điểm nóng như Biển Đông, Eo biển Đài Loan, Ukraine và Trung Đông ngày càng liên thông với nhau trong tính toán chiến lược của các nước lớn, làm gia tăng khả năng một cú sốc ở khu vực này kích hoạt phản ứng dây chuyền ở khu vực khác. Các diễn đàn cũng lo ngại trong bối cảnh cạnh tranh kéo dài, các nước lớn có thể “giao dịch”, thỏa hiệp hoặc điều chỉnh lợi ích với nhau, khiến lợi ích của các nước nhỏ và vừa dễ rơi vào thế bị động.

Khủng hoảng lòng tin và nhu cầu tái cấu trúc chủ nghĩa đa phương

Tình trạng suy giảm lòng tin trong quan hệ quốc tế và những hệ lụy đối với chủ nghĩa đa phương là một chủ đề được nhắc đi nhắc lại tại tất cả diễn đàn lớn thời gian qua. Tại Davos 2026, nhiều lãnh đạo cho rằng các quốc gia ngày càng khó tin tưởng vào tính ổn định của cam kết, độ bền của thỏa thuận và khả năng dự báo hành vi của các đối tác, đặc biệt là các nước lớn. Xu hướng chính trị cường quyền đang thách thức nền tảng đồng thuận và luật lệ chung của hệ thống đa phương. Các thảo luận tại Hội nghị An ninh Munich và Diễn đàn Tương lai châu Á Nikkei cho rằng chính trị cường quyền không còn là ngoại lệ mà đang trở thành "quy tắc mới", biểu hiện qua việc vũ khí hóa sức mạnh kinh tế, áp đặt trừng phạt đơn phương bên ngoài khuôn khổ Liên hợp quốc và sử dụng sức mạnh quân sự như công cụ đàm phán. Nếu không có nỗ lực nghiêm túc củng cố luật pháp quốc tế và vai trò trung tâm của Liên hợp quốc, thế giới có nguy cơ rơi vào trạng thái "mạnh được, yếu thua".

Tự chủ chiến lược từ lựa chọn chính sách trở thành yêu cầu sống còn

Nếu trong giai đoạn trước, tự chủ chiến lược thường được nhắc tới như một định hướng dài hạn, thì tại các diễn đàn gần đây, khái niệm này lan tỏa mạnh mẽ, được nhìn nhận như một yêu cầu thích ứng mang tính sống còn đối với nhiều quốc gia và khu vực. Tại Hội nghị An ninh Munich, nhiều ý kiến cho rằng sự phụ thuộc kéo dài về quốc phòng, năng lượng và công nghệ đã bộc lộ những giới hạn nghiêm trọng trong bối cảnh cạnh tranh nước lớn gia tăng, buộc các quốc gia phải xem xét lại năng lực tự cường. Tại Diễn đàn Tương lai châu Á Nikkei, các đại biểu nêu rõ nhu cầu duy trì không gian tự chủ giữa môi trường biến động. Diễn đàn Tương lai ASEAN nhấn mạnh tự chủ chiến lược phải gắn liền với phát triển, coi đây là điều kiện để giữ vững khả năng ra quyết định độc lập. Các cuộc thảo luận cho thấy tự chủ chiến lược không phải là đóng cửa hay đối đầu mà là mở cửa, đa dạng hóa có chọn lọc, dựa trên hai trọng tâm: Xây dựng năng lực mạnh trong nước và tăng khả năng chống chịu. Cụ thể, các nước vừa nỗ lực duy trì quan hệ ổn định ở mức có thể với các nước lớn, vừa tích cực xây dựng nhiều mạng lưới hợp tác đa dạng, thúc đẩy đồng thuận theo lĩnh vực, đẩy mạnh các hiệp định thương mại tự do liên khu vực để tránh phụ thuộc vào một đối tác duy nhất.

Trí tuệ nhân tạo và công nghệ mới nổi định hình lại cấu trúc quyền lực

Các diễn đàn đều thống nhất nhận định trí tuệ nhân tạo (AI) đang trở thành động lực then chốt của tăng trưởng và đổi mới trong thập kỷ tới. Tại Davos 2026, nhiều lãnh đạo nhấn mạnh khả năng làm chủ AI, dữ liệu và năng lực tính toán đang quyết định trực tiếp vị thế kinh tế, sức chống chịu và ảnh hưởng địa - chính trị của mỗi quốc gia, tương tự các nguồn lực chiến lược truyền thống như năng lượng hay tài chính. Các thảo luận cảnh báo AI đang tái cấu trúc sâu sắc thị trường lao động, mô hình quản trị và chuỗi giá trị toàn cầu, làm gia tăng nguy cơ phân hóa xã hội và thách thức năng lực ứng phó của nhà nước. Ở góc độ an ninh, một số thảo luận tại Munich cho rằng việc tích hợp AI vào lĩnh vực quân sự và tác chiến thông tin có thể làm xói mòn các cơ chế răn đe truyền thống, đẩy nhanh tốc độ leo thang khủng hoảng. Đáng chú ý, Davos 2026 coi AI như một tài sản địa -chính trị, khi cạnh tranh không chỉ về công nghệ mà còn về chuẩn mực, luật lệ và mô hình quản trị.

An ninh mạng và cơ sở hạ tầng thiết yếu trở nên dễ tổn thương hơn

Nguy cơ ngày càng gia tăng đối với an ninh mạng và cơ sở hạ tầng thiết yếu là một vấn đề nổi lên rõ nét tại các diễn đàn. Tại Hội nghị An ninh Munich, nhiều chuyên gia cho rằng tấn công mạng đã trở thành công cụ gây sức ép chiến lược, khi các hệ thống điện, nước, viễn thông và tài chính có thể bị vô hiệu hóa mà không cần sử dụng vũ lực quân sự. Các cuộc thảo luận tại Đối thoại Raisina chỉ rõ các tác nhân nhà nước đang cài mã độc vào cơ sở hạ tầng thiết yếu, có thể gây ra tàn phá quy mô lớn hoặc ép buộc các quốc gia vào những thời điểm quan trọng. Việc bảo vệ hạ tầng dân sự không còn là vấn đề kỹ thuật mà đã trở thành trụ cột của an ninh quốc gia.

Triển vọng cho năm 2026

Những trao đổi nổi bật tại các diễn đàn đa phương thời gian qua cho thấy thế giới đang bước vào một giai đoạn điều chỉnh mang tính bước ngoặt. Cạnh tranh giữa các nước lớn và chính trị cường quyền tiếp tục gia tăng, song đồng thời bộc lộ những giới hạn khi chi phí kinh tế, xã hội và an ninh trở nên khó kiểm soát. Năm 2026 nhiều khả năng sẽ là giai đoạn các nước lớn vừa đẩy cao lợi ích, vừa thận trọng tìm kiếm các "điểm dừng" cần thiết nhằm tránh xói mòn nền tảng ổn định của trật tự toàn cầu.

Luật pháp quốc tế và các thể chế đa phương, dù đang chịu nhiều sức ép, vẫn là "cơ chế giảm xóc" cần thiết trong môi trường quốc tế bất ổn. Tuy nhiên, việc vận dụng các nguyên tắc này trong năm 2026 sẽ mang tính chọn lọc và thực dụng hơn, gắn chặt với lợi ích cụ thể của từng quốc gia thay vì dựa trên đồng thuận rộng rãi.

Tự chủ chiến lược tiếp tục là xu hướng chủ đạo. Một quốc gia càng phụ thuộc sâu vào một thị trường, nguồn vốn hay chuỗi cung ứng duy nhất thì càng dễ bị tổn thương trong cạnh tranh nước lớn. Ngược lại, đa dạng hóa thực chất đi đôi với nâng cao khả năng chống chịu, thích ứng được xem là con đường bền vững nhất để bảo vệ lợi ích quốc gia.

Trí tuệ nhân tạo và không gian số ngày càng trở thành tầng cấu trúc mới của quyền lực toàn cầu. Trọng tâm cạnh tranh không còn ở việc ai sở hữu thuật toán tiên tiến, mà chuyển sang ai kiểm soát dữ liệu, năng lực tính toán, chuẩn mực và toàn bộ hệ sinh thái công nghệ. An ninh mạng và cơ sở hạ tầng thiết yếu nổi lên như điểm dễ bị tổn thương, khi các hành động "dưới ngưỡng xung đột" có thể tạo tác động lan tỏa lớn và khó đảo ngược.

Triển vọng năm 2026 đặt ra yêu cầu rõ ràng: Để giữ vững dư địa chiến lược, các quốc gia cần chuyển từ phản ứng theo sự kiện sang quản trị theo xu thế, từ đối phó ngắn hạn sang chủ động xây dựng năng lực dài hạn; đồng thời đặt đối thoại và hợp tác thực chất làm nền tảng, kiên trì thúc đẩy tôn trọng luật pháp quốc tế và ưu tiên giải quyết hòa bình các tranh chấp thay vì đối đầu và áp đặt đơn phương. Có thể thấy, các diễn đàn gửi đi thông điệp chung: Không có hòa bình sẽ không có an ninh, hợp tác và phát triển; hòa bình cần luôn được gìn giữ và vun đắp cùng nhau; thế giới cần chuyển từ ưu tiên quân sự sang đầu tư cho phát triển bền vững và an ninh con người.

TS. Vũ Lê Thái Hoàng - Ths. Hoàng Thanh Tâm