Những tư thế người nằm không thay đổi, đã gần 60 năm rồi…

1. Mỗi nét vẽ là một vị trí được gìn giữ

– Đặng Vương Hưng: Thưa Thiếu tướng, có những bản vẽ hình họa đơn giản, nhưng lại khiến người xem xúc động và ám ảnh. Đó là sơ đồ người nằm trong rãnh mộ số 3 ở Công viên Lê Thị Riêng. Những vòng tròn đỏ và nét xanh nằm sát nhau, mỗi hình một hướng nói lên điều gì?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Đây không phải hình minh họa về một trận đánh, mà là ghi chép vị trí hài cốt khi được phát hiện dưới lòng đất. Công việc thiêng liêng này vẫn đang tiếp tục. Mỗi trường hợp được phát hiện đều phải xử lý thận trọng, ghi nhận đầy đủ hiện trạng trước khi quy tập. Chúng tôi mong tìm được các anh, đưa các anh về nơi an nghỉ trang trọng và tiếp tục tìm lại tên cho từng người.

– Đặng Vương Hưng: Anh đã gửi cho chúng tôi một sơ đồ rất đặc biệt. Nhìn thoáng qua, người ta thấy những hình người nhỏ bé, những con số nối dài dọc một rãnh mộ. Nhưng càng nhìn càng khó rời mắt. Tại sao nhỉ?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Đó là sơ đồ ghi nhận hiện trạng hài cốt liệt sĩ tại một rãnh mộ trong quá trình tìm kiếm ở Công viên Lê Thị Riêng. Trên giấy chỉ là những nét vẽ và con số. Ở hiện trường, mỗi vị trí ấy gắn với một hài cốt, một con người đã nằm lại nơi đây qua gần sáu thập kỷ.

Các anh nằm rất gần nhau. Có người nằm nghiêng, người nằm ngửa, người co lại; có vị trí hài cốt chồng hoặc xen vào nhau. Khi làm lộ dần từng vị trí, anh em phải quan sát thật kỹ và dừng lại thật lâu trước khi đưa hài cốt lên.

– Đặng Vương Hưng: Tôi nhìn những hình dáng ấy và nghĩ đến chữ “nằm ngủ”. Nhưng hẳn với người trực tiếp ở hiện trường, bản vẽ còn nói lên nhiều điều hơn một cảm xúc?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Đúng vậy. Trước hết, đó là tài liệu ghi nhận tư thế, vị trí và mối liên hệ giữa các hài cốt ngay tại nơi phát hiện. Sự xúc động không thể thay thế việc ghi chép chính xác. Giữ được thông tin ban đầu cũng là giữ thêm một cơ hội cho công tác nghiên cứu, đối chiếu về sau.

2. Vẽ trước khi đưa các anh lên

– Đặng Vương Hưng: Xin anh nói rõ: sơ đồ được lập sau khi quy tập, dựa vào trí nhớ của người làm nhiệm vụ, hay được vẽ ngay khi phát hiện hài cốt?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Sơ đồ được vẽ tại hiện trường, trước khi quy tập. Khi phát hiện hài cốt, chúng tôi không đưa lên ngay. Cán bộ chuyên môn làm lộ dần, giữ nguyên hiện trạng để quan sát, xác định vị trí, tư thế, hướng nằm và ghi nhận những di vật đi kèm. Sau đó mới đo đạc, vẽ sơ đồ, chụp ảnh và số hóa thông tin. Hoàn thành các bước ấy, lực lượng làm nhiệm vụ mới cẩn trọng đưa hài cốt lên, thu thập, bảo quản di vật và lấy mẫu sinh phẩm phục vụ giám định ADN.

– Đặng Vương Hưng: Như vậy, bản vẽ này không nhằm đoán trước dưới đất có gì, mà lưu lại những gì đã được quan sát trực tiếp?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Đúng. Mục đích là lưu giữ tư liệu hiện trường. Một khi hài cốt đã được đưa lên, tư thế và vị trí ban đầu không còn nguyên như lúc phát hiện. Vì thế phải ghi nhận đầy đủ, theo từng trường hợp, ngay trong quá trình khai quật.

Tôi hiểu thêm rằng những con số trên sơ đồ là mã vị trí phục vụ ghi nhận, chưa phải tên của các liệt sĩ. Điều ấy khiến bản vẽ vừa cụ thể đến day dứt, vừa đặt ra một câu hỏi còn bỏ ngỏ: Trong từng vị trí được đánh dấu ấy là người con của gia đình nào?

3. Từ vị trí trong lòng đất đến những cái tên

– Đặng Vương Hưng: Đưa được hài cốt lên là một chặng đường. Tìm lại danh tính cho các anh còn là chặng đường dài hơn. Anh mong các nguồn tư liệu có thể gặp nhau như thế nào?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Mong muốn của chúng tôi rất giản dị: tìm được các anh, lấy mẫu sinh phẩm đầy đủ trong điều kiện cho phép, gìn giữ di vật và thông tin hiện trường, rồi cố gắng tìm lại tên cho từng người. Tư liệu về nơi chôn cất, hồ sơ lịch sử, thông tin từ gia đình, đồng đội và kết quả giám định cần được tiếp tục thu thập, đối chiếu một cách thận trọng.

Chiến tranh đã lùi xa. Thành phố hôm nay đổi khác rất nhiều. Nhưng dưới lòng đất vẫn còn những người lính chưa được trở về với gia đình. Bởi vậy, công việc tìm kiếm không thể chỉ tính bằng số hài cốt đã quy tập.

– Đặng Vương Hưng: Ngoài công viên Lê Thị Riêng, tới đây thành phố còn quan tâm đến các địa điểm nào trong Chiến dịch 500 ngày đêm?

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Ban Chỉ đạo 515 Thành phố đang quan tâm, tìm kiếm thông tin về mộ chôn tập thể tại khu vực Tân Sơn Nhất ngày 30/1/1968, Bệnh viện K76A, K76B và Gò Mây cùng nhiều địa điểm khác có hài cốt liệt sĩ.

– Đặng Vương Hưng: Tôi sẽ chuyển các đầu mối ấy tới Dự án TTU–VWAI để cùng rà soát tư liệu lưu trữ, đối chiếu những gì có thể kiểm chứng. Mỗi địa điểm cần được nghiên cứu riêng; tôi chưa hứa trước một kết quả khi chứng cứ còn phải tìm thêm.

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Điều quan trọng là không bỏ qua bất cứ đầu mối có giá trị nào. Mỗi thông tin được xác minh thêm có thể giúp chúng ta đến gần một người đã mất tích, hoặc giúp một gia đình đến gần câu trả lời mà họ chờ đợi quá lâu.

– Đặng Vương Hưng: Tôi nhìn lại bản sơ đồ, thấy những hình người màu xanh nằm nối tiếp trên nền giấy sáng; cạnh mỗi hình là một con số nhỏ. Bản vẽ không cho biết họ đã từng gọi nhau bằng tên gì, quê ở đâu, người thân nào đang đợi. Nó chỉ giữ lại, hết sức trung thực, nơi các anh được tìm thấy. Từ sự ghi nhận ấy, hành trình tìm tên mới có thêm một điểm khởi đầu.

– Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung: Gần 60 năm, những tư thế ấy đã ở lại trong lòng đất. Hôm nay, có những bàn tay đang nâng từng hài cốt lên, có những người đang vẽ, chụp ảnh, giữ di vật và lần tìm hồ sơ. Xin được gửi tới các anh một lời giản dị, như lời của người đồng đội đứng trước rãnh mộ: “Đồng đội ơi, chúng tôi đang đi tìm các anh”.

Chú thích ảnh: Sơ đồ ghi nhận vị trí, tư thế hài cốt liệt sĩ trong một rãnh mộ ở Công viên Lê Thị Riêng. Tư liệu do Thiếu tướng Nguyễn Thành Trung cung cấp, nhóm tình nguyện viên của TTNL phục dựng màu.

Hà Nội, 03/10/2026
Đặng Vương Hưng