Những vấn đề đặt ra trong hoàn thiện chính sách quản lý thuốc lá

Quy định cấm trưng bày thuốc lá nên tập trung vào những khu vực công chúng có thể nhìn thấy sản phẩm, đồng thời phân định rõ hành vi quảng bá với việc lưu giữ, kiểm kê, xuất trình hàng hóa và cung cấp thông tin phục vụ giao dịch hợp pháp. Đây là hướng tiếp cận nhằm bảo đảm mục tiêu hạn chế tiếp xúc với hình ảnh thuốc lá mà không tạo ra những vướng mắc không cần thiết cho người kinh doanh và cơ quan thực thi.

Vấn đề này được nhiều đại biểu Quốc hội đặt ra tại phiên thảo luận ngày 21/10, trong khuôn khổ Kỳ họp thứ hai, Quốc hội khóa XVI, khi xem xét dự thảo sửa đổi Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá. Bên cạnh đề xuất chuyển từ trưng bày có giới hạn sang cấm trưng bày tại cơ sở bán buôn, bán lẻ, dự thảo còn đặt ra việc bãi bỏ giấy phép kinh doanh ở khâu phân phối, bán buôn và bán lẻ, hướng tới giảm thủ tục hành chính và tăng cường hậu kiểm.

Cấm đúng hành vi, đúng phạm vi

Luật hiện hành cho phép điểm bán lẻ trưng bày tối đa một bao, một tút hoặc một hộp của mỗi nhãn hiệu, dự thảo đề xuất cấm trưng bày ở cả cơ sở bán buôn và bán lẻ. Đây là thay đổi lớn, cần đánh giá tác động và xác định chính xác nơi phát sinh nguy cơ tiếp xúc.

Một số ý kiến cho rằng dự thảo luật nên tập trung cấm trưng bày sản phẩm tại điểm bán lẻ và những khu vực công chúng có thể nhìn thấy, thay vì áp dụng cùng một yêu cầu cho mọi khâu phân phối.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Hoàng Dũng, nguyên Giám đốc R&D Viện Kinh tế và Quản lý TP.HCM, cho rằng: “Phạm vi quản lý phải bám đúng mục tiêu chính sách và tập trung vào nơi thực sự phát sinh rủi ro, tránh mở rộng sang những hoạt động ít liên quan nhưng lại làm tăng chi phí tuân thủ”.

Đặt vào quy định cấm trưng bày thuốc lá, nếu áp cùng một yêu cầu đối với các điểm bán lẻ lên cơ sở bán buôn, phạm vi quy định sẽ bị mở rộng sang đối tượng không liên quan trực tiếp đến mục tiêu. Các nhà bán buôn có thể phải đầu tư thêm cho kho bãi, khu vực chứa hàng, vật che chắn và điều chỉnh quy trình vận hành, trong khi những chi phí này gần như không đóng góp thêm cho mục tiêu giảm tiếp xúc của người tiêu dùng và công chúng. Với những cơ sở vừa bán buôn vừa bán lẻ, chính sách cần có tiêu chí rõ ràng để xác định khi nào một cơ sở được coi là điểm bán lẻ và chịu sự điều chỉnh của quy định trưng bày.

Về quy cách thực thi quy định mới, tại phiên thảo luận tổ ngày 21/10, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị hoàn thiện căn cứ khoa học, tiêu chuẩn kỹ thuật và tính khả thi của đề xuất cấm hoàn toàn. Ông lưu ý phải phân biệt trưng bày, quảng bá với hoạt động giao dịch hợp pháp, tránh tình trạng luật có quy định nhưng thiếu căn cứ kiểm tra, xử lý. ĐBQH Phạm Thúy Chinh cũng đề nghị định nghĩa rõ hành vi bị cấm, kể cả khi sản phẩm hoặc nhãn hiệu được bố trí để người mua nhìn thấy trước giao dịch.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn đề nghị hoàn thiện căn cứ khoa học, tiêu chuẩn kỹ thuật và tính khả thi của đề xuất cấm trưng bày thuốc lá.

Đại biểu Trần Văn Khải (Đoàn ĐBQH tỉnh Ninh Bình) băn khoăn về quy định cấm trưng bày thuốc lá (khoản 5 Điều 9 và khoản 10 Điều 2). Theo giải trình của cơ quan soạn thảo, việc hiển thị tên và giá cũng bị cấm, điều này vô hình trung vượt quá hướng dẫn của thông tư hiện hành (cho phép liệt kê bằng chữ, tên sản phẩm và giá); đồng thời mâu thuẫn với nghĩa vụ niêm yết tại Luật Giá và quyền được thông tin của người tiêu dùng tại Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Như vậy, hộ kinh doanh tạp hóa gặp khó khi không niêm yết thì bị phạt, mà niêm yết cũng có nguy cơ vi phạm.

ĐBQH Trần Văn Khải (Đoàn Ninh Bình) kiến nghị bổ sung quy định xác định việc niêm yết danh mục tên, giá bán thuốc lá bằng chữ theo mẫu thống nhất, không kèm hình ảnh hoặc yếu tố quảng cáo, không bị coi là trưng bày. Theo đề xuất của đại biểu, tương tự, việc lấy thuốc lá từ nơi cất giữ để giao cho người mua, kiểm kê hoặc sắp xếp hàng hóa cũng cần được xác định rõ là thao tác được phép. Đây là gợi ý có thể chuyển hóa trực tiếp thành hướng dẫn thực hiện cho các điểm bán.

Đại biểu Trần Văn Khải khẳng định cấm trưng bày là đúng, nhưng phải cấm đúng cách mới đưa được chủ trương của Đảng vào cuộc sống.

Lộ trình chuyển tiếp phù hợp để quản lý thị trường hiệu quả

Về lộ trình, các đại biểu và chuyên gia cho rằng nên có thời gian chuyển tiếp dựa trên đánh giá tác động, đồng thời tính đến việc tăng cường kiểm soát thuốc lá lậu trong thời gian chuyển đổi.

Luật sư Hoàng Hà, Đoàn Luật sư TP.HCM, đề nghị cân nhắc phương án 18-24 tháng trên cơ sở đánh giá thực tế, có thể thí điểm tại địa bàn đại diện trước khi nhân rộng. ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga nhấn mạnh người bán cần thời gian cải tạo quầy kệ, còn cơ quan quản lý phải chuẩn bị văn bản hướng dẫn, tập huấn và cơ chế hỗ trợ. Vì thế, điều quyết định không chỉ là số tháng chuyển tiếp mà là những công việc phải hoàn thành trước khi chế tài được áp dụng đầy đủ.

ĐBQH Nguyễn Thị Việt Nga cũng lưu ý chính sách cấm trưng bày phải nằm trong tổng thể quản lý thị trường. Cùng với lộ trình hỗ trợ cơ sở hợp pháp thực hiện quy định mới, cần kiên quyết xử lý thuốc lá nhập lậu, hàng giả, hoạt động kinh doanh trái phép trên mạng và các đầu mối buôn lậu lớn.

Tại phiên thảo luận ngày 21/10, ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung (Đoàn Tây Ninh) nêu sự cần thiết phải phân biệt mục tiêu giảm sử dụng thuốc lá trong dài hạn với công cụ quản lý nguồn cung ở từng giai đoạn. Theo đại biểu, nếu nhu cầu chưa mất đi nhưng nguồn cung hợp pháp bị thu hẹp quá mức, một phần nhu cầu có thể chuyển sang thị trường bất hợp pháp. Đây là rủi ro cần được đánh giá trong quá trình lựa chọn chính sách, không phải lý do để giảm nhẹ yêu cầu phòng, chống tác hại của thuốc lá.

ĐBQH Phan Thị Mỹ Dung cho rằng phải phân biệt mục tiêu giảm sử dụng thuốc lá trong dài hạn với công cụ quản lý nguồn cung ở từng giai đoạn.

Thực tế thị trường Australia cũng được chuyên gia Rohan Pike đề cập như một cảnh báo về hệ quả không mong muốn nếu chính sách không đi cùng khả năng kiểm soát kênh cung ứng trái phép. Ông Pike là cựu điều tra viên Cảnh sát Liên bang Australia, từng phụ trách lực lượng đặc nhiệm thuốc lá của Lực lượng Biên phòng Australia. Theo ông, khi các biện pháp hạn chế bán hàng, khả năng nhận diện sản phẩm và những yếu tố chênh lệch giá cùng tác động, một bộ phận người hút có thể chuyển sang nguồn cung bất hợp pháp. “Khi khiến cho thuốc lá hợp pháp trở nên kém hấp dẫn, chính sách có thể vô tình khiến sản phẩm lậu trở nên hấp dẫn hơn”, ông nhận xét.

Do đó, bên cạnh việc cần có hướng dẫn rõ ràng cho cơ sở hợp pháp về quy định cấm trưng bày, hoạt động truy xuất nguồn gốc, kiểm soát tuyến vận chuyển, đầu mối cung cấp, bán hàng trên mạng và xử lý vi phạm cũng phải đủ mạnh để không tạo ra khoảng trống cho thị trường bất hợp pháp.

Bãi bỏ giấy phép phải đi cùng hậu kiểm chặt chẽ

Bên cạnh quy định cấm trưng bày thuốc lá, tại phiên thảo luận tổ 21/10, một số đại biểu cũng đề xuất xem xét bãi bỏ giấy phép phân phối, bán buôn, bán lẻ thuốc lá nhưng giữ các điều kiện kinh doanh thiết yếu.

ĐBQH Phạm Ngọc Lâm (Đoàn Gia Lai) phân tích, kinh doanh có điều kiện không đồng nghĩa mọi khâu đều phải có giấy phép. Cấp phép lưu thông chủ yếu kiểm tra hồ sơ, không trực tiếp quyết định lượng hàng ra thị trường hoặc mức độ tiếp xúc của người mua. Ngược lại, kiểm tra hành vi bán cho người chưa đủ 18 tuổi, bán tại nơi cấm, kinh doanh hàng giả, hàng lậu tác động trực tiếp đến mục tiêu kiểm soát. ĐBQH Đoàn Thị Thanh Mai cũng đề nghị cân nhắc bỏ giấy phép nhưng tăng giám sát, xử lý vi phạm.

Nguồn lực nên chuyển từ thẩm định hồ sơ sang hậu kiểm dựa trên rủi ro, kết nối dữ liệu đăng ký kinh doanh, hóa đơn điện tử và truy xuất nguồn gốc. Cần tận dụng dữ liệu điểm bán sẵn có, tránh thay giấy phép bằng thủ tục thông báo tương tự; đồng thời phân định trách nhiệm của chính quyền địa phương và lực lượng kiểm tra trong toàn chuỗi cung ứng.

Nghị quyết 66.18/2026/NQ-CP cho phép không thực hiện một số yêu cầu cấp phép mua bán, bán thuốc lá từ ngày 1/7/2026 đến hết 28/2/2027. ĐBQH Lê Hoàng Anh lưu ý nếu cơ chế cũ quay lại từ 1/3/2027 mà thiếu quy định phù hợp, nhiều điểm bán có thể lúng túng về tình trạng pháp lý. Luật sửa đổi vì thế phải nhất quán với chủ trương cải cách và bảo đảm quyền, nghĩa vụ của cơ sở đang hoạt động.

ĐBQH Phạm Ngọc Lâm cảnh báo nguy cơ phát sinh trở lại chín thủ tục cấp mới, sửa đổi, bổ sung hoặc cấp lại giấy phép theo cơ chế cũ. Vấn đề không phải đánh đổi sức khỏe lấy chi phí kinh doanh, mà là chọn công cụ quản lý hiệu quả hơn. Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn cũng nhấn mạnh cắt giảm thủ tục phải đi đôi với siết hậu kiểm và giữ trách nhiệm quản lý.

Quy định rõ ràng, lộ trình khả thi và hậu kiểm hiệu quả mới giúp mục tiêu bảo vệ sức khỏe đi vào cuộc sống.