Nữ đạo diễn Lê Hải Yến: Di sản truyền thống là nền tảng của công nghiệp văn hóa

Màn đại Xoè trong Lễ hội Văn hóa Du lịch Mường Lò năm 2022. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Đạo diễn Lê Hải Yến đã tạo được dấu ấn riêng cho mình trong ngành nghệ thuật biểu diễn, từ Lễ hội Văn hoá Du lịch Mường Lò, Lễ hội Ninh Bình, đến Lễ hội sông nước thành phố Hồ Chí Minh và nhiều sự kiện văn hóa hoành tráng khác trên khắp cả nước.

Mỗi lần gặp chị, nghe chị chia sẻ về một dự án nào đó là tôi lại ngạc nhiên với nguồn năng lượng và đam mê bất tận của người phụ nữ nhỏ bé này.

Nhiều tháng qua, chị dành nhiều tâm huyết cho chương trình nghệ thuật "Xòe Thái - Trọn một vòng yêu" tối 16/10 – khai mạc Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò 2026 (16-21/10) tại Lào Cai.

Sức hút văn hóa bản địa

- Năm 2026 đánh dấu 10 năm chị trở lại vùng đất Mường Lò và cũng là lần thứ ba chị thực hiện chương trình nghệ thuật tại đây. Điều gì khiến Mường Lò có sức hút đặc biệt với chị?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Có lẽ tôi có một mối duyên rất đặc biệt với Mường Lò. Mỗi lần trở lại, vùng đất này lại cho tôi những cảm xúc và nguồn cảm hứng rất khác.

Mường Lò không chỉ đẹp bởi cảnh sắc núi rừng, mà còn bởi một không gian văn hóa rất giàu có. Ở đó có những con người sống với văn hóa của mình một cách tự nhiên, có những phong tục, lễ nghi, tiếng hát, điệu múa được trao truyền qua nhiều thế hệ. Với một người làm nghệ thuật, đó là một nguồn chất liệu vô cùng quý giá.

Tổng đạo diễn Lê Hải Yến thuyết minh về lễ hội trong họp báo Lễ hội Văn hoá Du lịch Mường Lò 2026 tại Lào Cai. (Ảnh: CTV/Vietnam+)

Lần này, tôi muốn đi sâu hơn vào thế giới tinh thần của người Thái. Không chỉ nhìn Xòe Thái như một tiết mục biểu diễn, mà tìm hiểu xem phía sau vòng xòe ấy là gì, phía sau những phong tục, nghi lễ ấy là những giá trị nào. Và rồi tôi nhận ra, tình yêu chính là một sợi dây rất đẹp để kết nối tất cả những điều đó.

- Từ ý tưởng ấy, “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu” được hình thành như thế nào?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi đặc biệt yêu thích “Xống chụ xon xao” - một kiệt tác truyện thơ trữ tình, không chỉ kể về một tình yêu trải qua nhiều trắc trở, đắng cay rồi đi đến đoàn tụ, mà còn phản chiếu rất sinh động đời sống, phong tục, tập quán của người Thái xưa.

Để đưa văn chương lên sân khấu, tôi chọn cách kế thừa tinh thần của tác phẩm để sáng tạo một câu chuyện mới, gần với khán giả hôm nay hơn, nhưng vẫn giữ được những giá trị cốt lõi: Sự thủy chung, chờ đợi, vượt qua thử thách và niềm tin vào một tình yêu trọn vẹn, một kết cục có hậu.

Nếu như những chương trình trước, âm nhạc giữ vai trò chủ đạo thì lần này, chúng tôi kết hợp rõ nét hơn giữa kịch và âm nhạc. Có hệ thống nhân vật xuất hiện xuyên suốt, có câu chuyện được xây dựng mạch lạc.

Phối cảnh 3D chương trình “Xòe Thái - Trọn một vòng yêu.” (Ảnh: Newday Media)

Xòe Thái không còn được tách thành một tiết mục độc lập mà trở thành một phần tự nhiên của câu chuyện, đồng thời là điểm kết rực rỡ nhất.

Tôi muốn khán giả đi vào câu chuyện tình yêu trước, rồi từ câu chuyện ấy tự nhiên nhận ra những giá trị văn hóa Thái. Những phong tục, tập quán, nghi lễ, trang phục, âm nhạc... không xuất hiện như những phần minh họa mà trở thành một phần của đời sống nhân vật.

Vì vậy, khi câu chuyện tình yêu được đẩy đến cao trào, vòng xòe xuất hiện cũng là lúc mọi giá trị được hội tụ. Khi ấy, khán giả không chỉ xem một điệu múa mà hiểu thêm vì sao vòng xòe lại có sức sống lâu bền đến như vậy.

Đặc biệt, vở ca nhạc kịch này sử dụng lời thoại Khắp Thái, có phụ đề tiếng Việt. Tôi muốn ngôn ngữ bản địa không chỉ là một yếu tố trang trí mà thực sự trở thành tiếng nói của nhân vật, của cộng đồng. Khi nhân vật cất tiếng Khắp, câu chuyện tình yêu sẽ có một màu sắc rất khác, chân thực và gần với đời sống văn hóa của người Thái hơn.

Sản phẩm công nghiệp văn hóa nên được khai thác từ yếu tố dân gian

- Được biết, không gian sân khấu cũng được đầu tư rất lớn với 3D mapping. Chị cân bằng giữa công nghệ và văn hóa bản địa như thế nào?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi không muốn công nghệ lấn át văn hóa. Công nghệ phải phục vụ câu chuyện.

Chúng tôi sử dụng hình thức sân khấu thực cảnh dân gian kết hợp 3D mapping tương tác, biến sân vận động thành một bản Mường rộng lớn. Hệ thống 24 máy chiếu 3D mapping bao phủ hơn 3.000m², tạo nên những đại cảnh núi non, bản làng, không gian sinh hoạt của cộng đồng.

Nhưng phía sau công nghệ vẫn là những con người thật, những nghệ nhân, bà con địa phương, những bộ trang phục, điệu hát, nghi lễ và câu chuyện văn hóa. Khán giả ngồi giữa một không gian có sức chứa hơn 10.000 người, nhưng tôi muốn họ có cảm giác mình đang đứng trong một bản Mường, đang cùng sống trong câu chuyện ấy.

Màn đại xòe tạo hình cánh hoa ban, loài hoa gắn liền với đời sống văn hóa của đồng bào dân tộc Thái trong Lễ hội Văn hóa, Du lịch Mường Lò 2023. (Nguồn: TTXVN)

- Mỗi chương trình của chị đều có yếu tố văn hóa bản địa rất đậm nét. Liệu đó có phải là chìa khóa để mở ra cánh cửa tương lai của công nghiệp văn hóa?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi nghĩ rằng đi hết sự nghiệp của mình, tôi cũng không kể được hết các chất liệu văn hóa và câu chuyện lịch sử của Việt Nam.

Các sản phẩm công nghiệp văn hóa cần được khai thác từ yếu tố truyền thống, dân gian, và bản địa. Đấy là sự khác biệt lớn nhất của Việt Nam với các nước khác trên thế giới.

Những giải thưởng quốc tế mà tôi đạt được đều là từ những tác phẩm mang đậm yếu tố nghệ thuật, văn hóa dân gian. Tôi khẳng định là tôi tìm được sứ mệnh cuộc đời mình từ văn hóa chứ không phải từ công nghệ hoành tráng…

Tôi thường không khoe kỹ thuật dù đầu tư rất nhiều, bởi tất cả công nghệ chỉ là yếu tố bổ trợ. Văn hóa, lịch sử mới là cái cốt lõi để làm nền tảng giá trị cho phát triển công nghiệp văn hóa.

- Nhưng động đến văn hóa-lịch sử, nhiều nhà sáng tạo vẫn rụt rè sợ sai, sợ công chúng phản ứng?

Nữ đạo diễn Lê Hải Yến từng giành nhiều giải thưởng quốc tế cho các chương trình của mình.

Đạo diễn Lê Hải Yến: Tôi nghĩ là khi mình dành đủ thời gian để nghiên cứu trước khi làm thì sẽ hạn chế vấp phải sai sót.

Tôi có một nguyên tắc: Trước khi làm hay thì phải làm đúng cái đã. Do đó, tôi luôn nhờ đến sự giúp đỡ của các nghệ nhân, già làng, chuyên gia.

Đặc biệt là văn hóa của đồng bào các dân tộc không phải là thứ có thể dễ dàng tìm thấy trên mạng, vì mỗi tộc người, mỗi vùng miền lại rất khác nhau.

Chẳng hạn như văn hóa của người Thái, có hai nhánh Thái Trắng, Thái Đen, người Thái Đen ở Mường Lò lại khác với người Thái Đen ở Sơn La, Lai Châu… Có rất nhiều thứ phải học hỏi. Thời gian tôi dùng để nghiên cứu, tìm hiểu thường lâu hơn rất nhiều thời gian ngồi viết kịch bản.

- Theo chị, cần phải làm gì để truyền tải các giá trị truyền thống trong các tác phẩm đương đại mà vẫn đủ hấp dẫn giới trẻ?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Trước tiên là mình phải đam mê với công việc. Trong một sự kiện, 10 phần theo cảm nhận của mình chỉ còn được 7-8 phần đối với khán giả, còn nếu bản thân mình thấy chỉ bình thường, chỉ đủ tốt thì làm sao thuyết phục được người khác.

Tiếp đó là hãy kể những câu chuyện mới mẻ, nhiều người chưa biết. Du khách nước ngoài đến Việt Nam luôn hào hứng với những yếu tố văn hóa bản địa thì giới trẻ cũng sẽ thấy thú vị với những điều mà họ chưa biết. Hãy cứ khai thác văn hóa dân gian, truyền thống nhưng cần phải nâng tầm lên, đương đại hóa lên để phù hợp với thị hiếu khán giả hiện nay.

- Là một người phụ nữ nhưng lại thành công với nhiều chương trình “khủng,” chị có lúc nào thấy vất vả, áp lực khi thực hiện các sự kiện lớn đến vậy không?

Đạo diễn Lê Hải Yến: Sự kiện nào tôi cũng thấy áp lực, nhưng đam mê lớn hơn tất cả.

Còn khó khăn thì cũng có. Hồi làm Lễ hội sông nước thành phố Hồ Chí Minh, mọi người cũng lo ngại khi thấy một cô gái trông có vẻ trẻ, từ ngoài Bắc vào làm lễ hội lớn ở miền Nam. Cảm nhận được điều đó, tôi nói hãy xem sản phẩm tôi làm. Đó là minh chứng rõ nhất. Tôi coi mình là người Việt Nam, ở đâu cũng là quê hương mình, và mình có trách nhiệm kể câu chuyện đặc sắc của các địa phương trên đất nước.

Tôi nghĩ mỗi người sinh ra có sứ mệnh riêng, vì là phụ nữ nên tôi có năng lượng và rung cảm đặc biệt khiến mình có cảm nhận sâu sắc, biến những thứ bình thường trở nên đặc biệt. Chưa chắc nam đạo diễn có được những rung cảm, tình yêu mạnh mẽ như vậy (cười).

- Xin cảm ơn chia sẻ của đạo diễn./.

Chương trình nghệ thuật “Chuyến tàu huyền thoại” là một vở đại nhạc kịch ngoài trời lần đầu tiên được tổ chức trên sông Sài Gòn nhân Lễ hội Sông nước Thành phố Hồ Chí Minh năm 2024. (Ảnh: Thu Hương/TTXVN)