Ông trùm phường Xoan Kim Đái

Nghệ nhân Ưu tú Nguyễn Văn Quyết (người mặc áo the đen) giới thiệu, hướng dẫn du khách cách đánh trống giữ nhịp trong thực hành hát Xoan.

Trùm phường tuổi 25

Được UBND tỉnh phong tặng danh hiệu Nghệ nhân Hát Xoan Phú Thọ từ năm 2018 khi mới 32 tuổi, trẻ nhất trong đội ngũ các nghệ nhân Hát Xoan, 5 năm sau, anh Nguyễn Văn Quyết chính thức được công nhận danh hiệu Nghệ nhân Ưu tú, trẻ nhất trong những người được phong tặng. Không những thế, anh Quyết còn là người đặc biệt khi được tín nhiệm giữ chức ông trùm phường Xoan Kim Đái khi vừa tròn 25 tuổi, trẻ nhất trong lịch sử các phường Xoan cổ. Theo lời anh, làng Xoan Kim Đái thuộc vùng kinh đô Văn Lang xưa. Hát Xoan Kim Đái bắt nguồn từ nhu cầu tín ngưỡng, thể hiện ước vọng của những người dân quanh năm chân lấm tay bùn cầu chúc cho quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa, mùa màng tốt tươi. Do đó, trải qua hàng nghìn năm lịch sử với bao biến cố thăng trầm thời cuộc, Hát Xoan vẫn vẹn nguyên là nét đẹp văn hóa truyền thống, món ăn tinh thần không thể thiếu trong đời sống văn hóa cộng đồng của người dân Kim Đái nói riêng vào mỗi dịp hội hè, lễ Tết.

Dẫu mang tính chất tự phát, nghiệp dư nhưng từ xưa đến nay, phường Xoan Kim Đái được tổ chức rất chặt chẽ với những quy định bất thành văn, được các thành viên nghiêm cẩn thực hiện với thái độ thành kính như tuân theo lời huấn dụ của tổ tiên. Người có vị trí quan trọng nhất trong phường Xoan là trùm phường, thường là nam giới đứng tuổi, không phân biệt địa vị xã hội nhưng phải là người theo phường đã lâu năm, có uy tín và kinh nghiệm, biết giao tiếp ứng xử và thuộc nhiều làn điệu, bài bản của Xoan. Không có nhiệm kỳ nhất định, không có thù lao, lợi ích riêng biệt nào, trùm phường là người “ăn cơm nhà vác tù và hàng tổng”, đứng ra quản lý các thành viên, hướng dẫn học các làn điệu, giao dịch với các địa phương mà phường giữ cửa đình.

Sinh trưởng trong gia đình có truyền thống về Hát Xoan, ông nội, bà ngoại, thím đều là nghệ nhân phường Xoan Kim Đái, lớn lên trong các làn điệu Xoan cổ trầm bổng mỗi ngày, chân lẫm chẫm đi, miệng bập bẹ nói cũng là lúc cậu bé Nguyễn Văn Quyết làm quen với các ca từ thân thuộc dù chưa hiểu rõ nghĩa. Được ông bà dành trọn tâm huyết chỉ dạy cặn kẽ, chưa đầy chục tuổi, Quyết đã nổi danh là kép hát được nhiều bậc đàn anh, đàn chị nể phục, người dân quanh vùng yêu mến. Suốt thời thơ ấu, cậu gắn bó với phường Xoan Kim Đái, thường xuyên tham gia luyện tập, giao lưu biểu diễn. Càng để tâm học hỏi, thêm hiểu biết, anh Quyết càng thấy gắn bó đến độ đam mê với câu ca mộc mạc, chân chất mà ảo diệu đến linh thiêng của tổ tiên.

Năm 2009, khi UBND tỉnh thực hiện hồ sơ đệ trình tổ chức UNESCO công nhận Hát Xoan Phú Thọ là di sản cần được bảo vệ khẩn cấp, anh Quyết đã là người có kiến thức, kỹ năng thực hành thành thục các làn điệu Xoan cổ được phường Xoan Kim Đái lựa chọn phục vụ công tác làm hồ sơ. Gương mẫu, trách nhiệm, tâm huyết với công việc chung, năm 2011, ông nội anh là Trùm phường Xoan Kim Đái xin nghỉ vì tuổi cao sức yếu, các thành viên trong phường nhất loạt tín nhiệm bầu anh Quyết, khi ấy mới 25 tuổi kế vị, chính thức trở thành ông trùm phường Xoan trẻ nhất từ trước đến nay.

Nguyện ước người “giữ lửa”

Biểu diễn hát Xoan phục vụ du khách tại Đình Hùng Lô và Miếu Lãi Lèn (phường Vân Phú).

Yêu mến đến độ đam mê, gắn bó như nghiệp cả đời nhưng câu Xoan không thể thay thế cơm áo thường nhật, nhất là trong những năm tháng khó khăn ngày trước. Gia đình thuần nông, cuộc sống trông cả vào mấy sào ruộng khoán nên gánh nặng mưu sinh đã trĩu nặng trên vai anh Quyết ngay từ khi còn đang học THPT. Để phụ giúp gia đình, sáng lên trường học, chiều anh lại theo toán thợ xây xách vữa, phụ hồ. Vừa làm vừa học, đến giờ anh đã đứng cái toán thợ xây lành nghề có thể đảm đương các công trình xây dựng dân dụng lớn nhỏ trong vùng. Bận rộn, vất vả mưu sinh nhưng anh Quyết luôn đặt công việc của phường Xoan lên trên hết. Bất cứ khi nào phường có việc cần đến, anh đều thu xếp để có mặt tận tình lo liệu chu đáo, dù công cán không bằng thu nhập thợ xây, thậm chí còn phải hỗ trợ thêm.

Càng gắn bó, tâm huyết với câu hát của cha ông, anh Quyết càng thấm thía, khắc sâu trách nhiệm của người “giữ lửa”. Để Khúc môn đình được trao truyền, lan tỏa sâu rộng, anh Quyết đã chủ động mở lớp truyền dạy Hát Xoan cho thiếu nhi tại nhà. Từ 20 học sinh khóa đầu tốt nghiệp trở thành các diễn viên quần chúng thuần thục các làn điệu Xoan, lớp học của anh ngày càng đông học viên đến đăng ký tham gia. Thấy lớp học hiệu quả, chính quyền xã đã đến vận động anh chuyển địa điểm đến nhà văn hóa khu để nhiều người dân có thể tham gia. Đến giờ anh Quyết cũng không thể thống kê mình đã truyền dạy cho bao nhiêu học viên các làn điệu Xoan cổ. Năm nào anh cũng dạy cho các lớp năng khiếu Hè rồi học sinh trường THCS Kim Đức, các lớp tập huấn cho giáo viên âm nhạc, cán bộ văn hóa... Các thành viên phường Xoan Kim Đái cũng tăng theo từng năm, đến giờ đã hơn 60 người, trong đó có cả những cụ đã ngoài 90 tuổi và những cháu nhỏ đang học tiểu học... Thường xuyên luyện tập, tham gia giao lưu, biểu diễn tại các lễ hội, sự kiện văn hóa, phục vụ du khách khi có nhu cầu, hàng năm, phường Xoan Kim Đái đều đặn biểu diễn tại Đình Cháy vào sáng mùng hai Tết Nguyên đán (ngày mở đình), Miếu Lãi Lèn; ngày mùng 7 tháng Giêng (lễ cầu đinh) và đặc biệt là tham gia Giỗ Tổ Hùng Vương - Lễ hội Đền Hùng...

“Mong muốn lớn nhất của tôi là câu hát trao truyền của tổ tiên được giữ gìn, lan tỏa sâu rộng và trường tồn cùng dân tộc” - Tâm nguyện của ông trùm phường Xoan Kim Đái đã và đang trở thành hiện thực. Từ bốn phường Xoan cổ, di sản văn hóa Hát Xoan đang ngày càng lan tỏa mạnh mẽ không chỉ trên quê hương Đất Tổ Hùng Vương, mà còn trở thành tài sản vô giá của dân tộc Việt, bảo vật trong kho tàng di sản văn hóa phi vật thể của nhân loại.

Trung Tín