PGS.TS. Chu Cẩm Thơ: Giá trị người thầy không chỉ nằm ở tri thức
Giữa những thay đổi không ngừng của giáo dục, khi tri thức ngày càng dễ tiếp cận nhờ Internet và trí tuệ nhân tạo (AI), vai trò của người thầy cũng đang đứng trước những yêu cầu mới.
Nhân ngày Nhà giáo Việt Nam 20/11, PGS.TS. Chu Cẩm Thơ, Phó Giám đốc Đại học Phenikaa, Phó Tổng thư ký Hội Khoa học Tâm lý - Giáo dục Việt Nam, Chủ tịch EdulightenUp, nhà sáng lập POMATH, chia sẻ về tình yêu nghề, giá trị của người thầy và hành trình giúp học trò tìm thấy niềm vui, sự tự tin trong học tập.

PGS.TS. Chu Cẩm Thơ. (Ảnh NVCC)
Gieo niềm vui, khơi dậy sự tự tin trong học tập
Thưa bà, giữa những đổi thay và áp lực của nghề giáo hôm nay, điều gì giúp bà và những người thầy, người cô luôn giữ được tình yêu nghề, niềm vui mỗi ngày đến lớp?
Tôi nghĩ, niềm vui của người làm giáo dục đến từ việc được chứng kiến sự trưởng thành của học trò, được nhìn thấy những thay đổi tích cực trong cách các em suy nghĩ, học tập và giải quyết vấn đề.
Khi quyết định chuyển sang phát triển phương pháp học Toán cho trẻ nhỏ, tôi biết mình đang lựa chọn một con đường không dễ dàng và cần nhiều thời gian để thấy được kết quả. Nhưng tôi tin rằng, nếu có thể giúp nhiều trẻ em yêu việc học, tự tin với việc học và hình thành phương pháp học tập tốt thì điều đó cũng đồng nghĩa với việc góp phần tạo nên những con người thành công một cách bền vững.
Tôi tin vào khoa học và lựa chọn con đường này cũng vì khoa học. Hành trình ấy đến nay đã hơn 10 năm. Những em nhỏ từng học cùng tôi khi mới 4, 5, 6 tuổi, giờ đây đã có em tốt nghiệp đại học, có em bắt đầu bước vào cuộc sống. Điều khiến tôi vui là nhiều em vẫn tiếp tục theo đuổi toán học, khoa học bằng niềm hứng thú, bởi đó là lựa chọn của chính các em.
Tôi cũng cảm thấy hạnh phúc khi nhìn thấy ngày càng nhiều giáo viên đồng hành, thay đổi cách dạy, quan tâm hơn đến sự quan sát, trí tưởng tượng và quá trình tìm hiểu cách làm của học sinh. Khi những điều mình tâm huyết được lan tỏa và có thêm nhiều người cùng thực hiện, đó chính là nguồn động viên rất lớn đối với người làm giáo dục.
Tri thức ngày càng dễ tiếp cận nhờ Internet và AI, điều gì làm nên giá trị không thể thay thế của người thầy trong hành trình trưởng thành của mỗi học sinh, theo bà?
Theo tôi, kiến thức rất quan trọng nhưng không phải là tất cả. Điều làm nên giá trị của người học không chỉ nằm ở những gì các em biết, mà còn ở khả năng vận dụng kiến thức, tư duy linh hoạt, giao tiếp, hợp tác và giải quyết vấn đề trong thực tiễn.
Tôi từng biết một nữ kỹ sư thực phẩm không có thành tích nổi bật trong những năm học phổ thông, nhưng khi bước vào công việc lại thể hiện năng lực đặc biệt. Chị kiên trì học hỏi, có tư duy mở, luôn chủ động giải quyết vấn đề, quản trị nhóm chuyên gia và liên tục cải tiến quy trình kỹ thuật. Chị đã cùng đồng nghiệp nghiên cứu, phát triển nhiều sản phẩm mới, đưa các ý tưởng khoa học vào thực tiễn sản xuất.
Ngược lại, tôi cũng từng tiếp xúc với những người có nhiều thành tích, giải thưởng trong học tập nhưng khi đi làm lại gặp khó khăn trong việc vận dụng kiến thức, giao tiếp và hợp tác với đồng nghiệp. Điều đó khiến tôi nhận ra rằng, nếu giáo dục chỉ tập trung trang bị kiến thức mà xem nhẹ việc hình thành những năng lực cốt lõi thì chúng ta đang bỏ lỡ một phần rất quan trọng trong quá trình phát triển của người học.
Vì vậy, người thầy không chỉ truyền đạt kiến thức mà còn phải giúp học sinh biết cách học, biết đặt câu hỏi, dám thử nghiệm, biết nhìn nhận sai sót và điều chỉnh bản thân. Công nghệ có thể cung cấp thông tin rất nhanh, nhưng việc khơi gợi hứng thú, khích lệ sự tự tin, giúp học sinh hình thành thái độ học tập và năng lực thích ứng vẫn đòi hỏi sự đồng hành của người thầy.
Tôi cho rằng, một trong những điều quan trọng nhất mà giáo dục cần mang lại là giúp mỗi đứa trẻ yêu việc học và tự tin với việc học. Khi có được điều đó, các em sẽ có khả năng tiếp tục học hỏi trong suốt cuộc đời.
Nhìn lại hành trình làm nghề của mình, có kỷ niệm hay khoảnh khắc nào với học trò khiến bà nhớ mãi và cảm nhận sâu sắc hơn về ý nghĩa của nghề giáo không?
Có những khoảnh khắc rất nhỏ nhưng khiến tôi nhớ mãi. Chẳng hạn, tôi từng được một giáo viên tiểu học kể lại chuyện về một học sinh mạnh dạn thắc mắc, hỏi lại cô giáo khi nhận thấy cách tính của cô chưa hợp lý. Hay có lần, một đồng nghiệp gửi cho tôi đoạn video về một học sinh giải quyết một vấn đề và nhận xét rằng có thể nhận ra em từng học POMATH, bởi em biết liên hệ vấn đề rất nhanh, biết vẽ sơ đồ và chỉ ra những điểm chưa hợp lý.
Những câu chuyện ấy khiến tôi rất vui. Bởi điều tôi mong muốn không phải là học sinh chỉ ghi nhớ được một công thức hay tìm ra đáp án đúng, mà là các em hình thành được tư duy độc lập, biết quan sát, biết đặt câu hỏi và tự tin bảo vệ suy nghĩ của mình.
Tôi có nhiều học trò nhỏ đã đồng hành cùng tôi từ khi còn học tiểu học. Sau này, dù không học trường chuyên, các em vẫn được lựa chọn theo học chuyên sâu về Toán và khoa học. Các em chia sẻ rằng cách học, cách tôi khuyến khích các em trước đây đã trở thành thói quen, giúp các em càng học lên cao càng yêu Toán và biết cách làm việc với Toán rõ ràng hơn.
Với tôi, đó là những kết quả rất đáng quý. Có thể người thầy không nhìn thấy ngay thành quả trong một vài tiết học hay một năm học, nhưng những gì gieo vào tư duy, thái độ và niềm tin của học trò có thể tiếp tục đồng hành cùng các em trong nhiều năm sau đó.

Theo PGS. TS. Chu Cẩm Thơ, người thầy phải là tấm gương của tinh thần học hỏi và trách nhiệm. (Ảnh NVCC)
Giá trị nghề giáo được vun đắp từ những điều bình dị
Có ý kiến cho rằng, một bài học hay có thể giúp học trò hiểu thêm kiến thức, nhưng cách ứng xử của người thầy mới có thể theo các em suốt cuộc đời. Bà nghĩ sao về điều này? Người thầy cần làm gì để trở thành tấm gương đẹp trong mắt học trò?
Tôi đồng tình với quan điểm đó. Bản thân tôi được mẹ và các thầy cô giáo rèn luyện phẩm chất kỷ luật, tinh thần trách nhiệm cao đối với hành vi của mình. Khi còn nhỏ, có những lúc tôi từng cảm thấy ấm ức vì sự nghiêm khắc trong cách đánh giá của mẹ và thầy cô. Nhưng chính những trải nghiệm ấy giúp tôi học cách hoàn thiện sản phẩm, lập luận có căn cứ, trình bày chỉn chu và chịu trách nhiệm về những gì mình làm.
Từ trải nghiệm của bản thân, tôi luôn nhắc mình phải tạo điều kiện để học trò được nói, được bày tỏ suy nghĩ, được thử nghiệm theo cách mà các em mong muốn. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa là đánh giá một cách dễ dãi. Tôi vẫn rất nghiêm túc khi nhận xét để học trò có thể thẳng thắn nhìn nhận bản thân, nhận ra những điểm chưa tốt và biết cách điều chỉnh.
Tôi cho rằng, người thầy cần tạo ra môi trường mà học sinh không sợ mắc lỗi, không ngại đặt câu hỏi và dám thể hiện suy nghĩ chân thật. Đồng thời, các em cũng cần được hướng dẫn để hiểu rằng tự do trải nghiệm luôn đi kèm với trách nhiệm.
Người thầy muốn học trò có tinh thần học hỏi thì chính mình cũng phải không ngừng học hỏi. Muốn học trò biết lắng nghe, tôn trọng người khác thì thầy cô cũng cần thể hiện điều đó trong cách ứng xử hằng ngày. Tấm gương của người thầy không chỉ nằm ở những điều được nói trên bục giảng mà còn thể hiện qua cách thầy cô làm việc, đánh giá, đối thoại và ứng xử với học trò.
Nếu gửi một thông điệp tới những giáo viên trẻ trên hành trình gieo tri thức, bà muốn nhắn nhủ điều gì?
Tôi muốn nhắn nhủ các thầy cô trẻ hãy luôn giữ tinh thần học hỏi, dũng cảm trải nghiệm và đừng quá bị giới hạn bởi những thước đo thành tích quen thuộc. Sau nhiều năm làm trong ngành giáo dục, tôi nhận ra rằng những thang đo, nhận định, đánh giá dù được cho là công bằng, nghiêm ngặt vẫn có thể vô tình làm lệch đi những giá trị hoặc cản trở sự đổi mới nếu chúng ta sử dụng chúng thiếu linh hoạt. Vì thế, người làm giáo dục cần có cái nhìn rộng hơn, sâu hơn, thận trọng nhưng cũng phải biết thích ứng nhanh với những điều mới mẻ từ xã hội và khoa học.
Tôi nghĩ, nghề giáo không chỉ đòi hỏi kiến thức chuyên môn mà còn cần sự kiên trì, khả năng quan sát và tinh thần dám thay đổi. Đôi khi, những điều chúng ta làm hôm nay chưa thể mang lại kết quả ngay lập tức. Nhưng nếu có cơ sở khoa học, có niềm tin và đủ bền bỉ để thực hành, chúng ta có thể tạo ra những thay đổi tích cực.
Tôi mong các giáo viên trẻ luôn yêu trẻ, yêu trò, tìm thấy niềm vui và đam mê trong công việc thông qua quá trình học hỏi, trải nghiệm và thực hành. Hãy giúp học trò không chỉ học tốt hơn mà còn yêu việc học, tự tin với việc học. Đó cũng là một trong những món quà ý nghĩa nhất mà người thầy có thể trao cho các em trên hành trình trưởng thành.
