PGS-TS. Đỗ Phú Trần Tình - Viện trưởng Viện Phát triển chính sách Đại học Quốc gia TP.HCM: 'Cần chỉ số năng lực cạnh tranh doanh nghiệp cho hoạch định chính sách địa phương'

PGS-TS. Đỗ Phú Trần Tình cho rằng Chỉ số Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp cấp tỉnh (PBCI) nếu được xây dựng và vận hành đúng chuẩn mực khoa học, có thể trở thành một “chân kiềng” còn thiếu trong hệ thống chỉ số phát triển kinh tế địa phương hiện nay…

Trước đó, công trình “Báo cáo Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp TP.HCM năm 2024” đã được Ban Tổ chức Giải thưởng Sáng tạo TP.HCM năm 2025 lựa chọn vào vòng Chung khảo, nằm trong danh sách 11 công trình truyền thông xuất sắc…

* Thưa ông, ông nhìn nhận như thế nào về ý tưởng và cách tiếp cận đo lường năng lực cạnh tranh doanh nghiệp mà Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn đã triển khai?

- Báo cáo Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp TP.HCM là một sáng kiến xuất hiện đúng thời điểm và có ý nghĩa thực tiễn rõ ràng. Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã xây dựng và vận hành hai bộ chỉ số quan trọng là PCI - phản ánh môi trường kinh doanh và PAPI - phản ánh chất lượng quản trị và hành chính công. Hai bộ chỉ số này đã đóng góp tích cực vào cải cách thể chế, nâng cao năng lực điều hành của chính quyền địa phương và cải thiện môi trường đầu tư - kinh doanh.

Tuy nhiên, trong bối cảnh kinh tế đang chuyển mạnh sang mô hình tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới sáng tạo và giá trị gia tăng, các chỉ số đo lường “điều kiện” bên ngoài là chưa đủ. Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ngày càng phụ thuộc nhiều hơn vào các yếu tố nội sinh như công nghệ, chất lượng quản trị, nguồn nhân lực và khả năng tham gia chuỗi giá trị. Trong khi đó, các bộ chỉ số hiện hành chủ yếu phản ánh môi trường và thể chế, chưa chạm đến “lõi” năng lực cạnh tranh và “sức khỏe” thực chất của cộng đồng doanh nghiệp ở cấp địa phương.

PBCI sẽ là “chân kiềng thứ ba” trong hệ thống đánh giá phát triển kinh tế địa phương, bổ sung cho khoảng trống đó. Nếu không có những công cụ như vậy, việc hoạch định chiến lược và chính sách hỗ trợ doanh nghiệp sẽ thiếu cơ sở bằng chứng, khó nhận diện đúng các điểm nghẽn nội tại, từ đó khó thiết kế chính sách trúng và đánh giá chính xác tác động đối với chất lượng tăng trưởng, đặc biệt tại các đô thị động lực như TP.HCM.

* Cụ thể, từ góc nhìn của ông, “năng lực cạnh tranh” của một doanh nghiệp cần được tiếp cận và lý giải như thế nào cho đầy đủ và phù hợp với bối cảnh phát triển mới?

- Theo cách tiếp cận nghiên cứu hiện đại, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp không còn được hiểu giản lược là khả năng hạ giá thành hay mở rộng thị phần trong ngắn hạn. Đó là một năng lực tổng hợp, phản ánh khả năng tạo dựng, duy trì và gia tăng lợi thế cạnh tranh trong dài hạn. Năng lực này được cấu thành từ nhiều yếu tố đan xen, bao gồm chất lượng quản trị, nền tảng tài chính, trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực, mức độ đổi mới sáng tạo cũng như khả năng tham gia sâu vào các chuỗi giá trị. Đồng thời, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp cũng chịu tác động trực tiếp từ “hạ tầng mềm” và môi trường thể chế của địa phương nơi doanh nghiệp hoạt động. Cách tiếp cận như vậy cho phép đánh giá đúng hơn “sức khỏe” nội tại và tiềm năng phát triển bền vững của khu vực doanh nghiệp, thay vì chỉ nhìn vào các chỉ số kết quả trước mắt.

* Năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp ảnh hưởng như thế nào đến phát triển bền vững của từng doanh nghiệp và rộng hơn, đến chất lượng tăng trưởng và sức chống chịu của nền kinh tế?

- Ở cấp độ ngành, năng lực cạnh tranh đóng vai trò như nền tảng cho sự phát triển bền vững của từng doanh nghiệp. Một ngành có năng lực cạnh tranh cao sẽ hình thành được hệ sinh thái tương đối hoàn chỉnh, từ công nghệ, nguồn nhân lực đến liên kết chuỗi giá trị và đổi mới sáng tạo. Trong môi trường đó, doanh nghiệp không chỉ cạnh tranh tốt hơn mà còn có thêm dư địa hợp tác, mở rộng thị trường và nâng cao năng lực nội tại. Ngược lại, nếu năng lực cạnh tranh của ngành yếu, nỗ lực riêng lẻ của từng doanh nghiệp khó tạo ra tăng trưởng bền vững. Ở bình diện nền kinh tế, doanh nghiệp có năng lực cạnh tranh cao sẽ kéo tăng trưởng dựa trên năng suất, đổi mới và giá trị gia tăng, qua đó nâng cao sức chống chịu trước các cú sốc. Ngược lại, khu vực doanh nghiệp yếu khiến tăng trưởng lệ thuộc vào mở rộng quy mô và chi phí thấp, dễ tổn thương khi bối cảnh thay đổi.

Đặc biệt với TP.HCM - đầu tàu kinh tế của cả nước, năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp vì thế không chỉ quyết định chất lượng phát triển của Thành phố, mà còn tạo hiệu ứng lan tỏa đối với sức cạnh tranh và khả năng chống chịu của nền kinh tế Việt Nam nói chung.

* Trên thế giới đã có những mô hình nào đo lường năng lực cạnh tranh doanh nghiệp ở cấp địa phương và những kinh nghiệm nào Việt Nam có thể tham chiếu?

- Trên thế giới, nhiều quốc gia và địa phương đã xây dựng các bộ chỉ số đánh giá năng lực cạnh tranh ở cấp vùng, thành phố hoặc cộng đồng doanh nghiệp. Từ quan sát cá nhân, có thể kể đến như Chỉ số cạnh tranh vùng của Liên minh châu Âu, chỉ số cạnh tranh bang của Ấn Độ, Chỉ số cạnh tranh đô thị của Trung Quốc hay các khung đánh giá năng lực cạnh tranh doanh nghiệp và SME của Ngân hàng Thế giới… Điểm chung của các mô hình này là không chỉ đo lường môi trường thể chế mà đi sâu vào “nội lực” doanh nghiệp, từ công nghệ, quản trị, nguồn nhân lực đến đổi mới sáng tạo và khả năng tham gia chuỗi giá trị, trên cơ sở kết hợp dữ liệu thống kê với khảo sát doanh nghiệp.

Soi chiếu lại, khi triển khai đánh giá PBCI ở Việt Nam, cần xây dựng một bộ chỉ số có khung lý thuyết rõ ràng, tiệm cận chuẩn mực quốc tế nhưng phù hợp với điều kiện trong nước; đo lường trực diện năng lực nội sinh của doanh nghiệp thay vì chỉ dừng ở các điều kiện bên ngoài; đồng thời gắn kết chặt chẽ kết quả chỉ số với hoạch định chính sách và phát triển cụm ngành.

* Cụ thể, những yếu tố nào là cốt lõi làm nên năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp mà bộ chỉ số cần đo lường?

- Bộ chỉ số cần tập trung đo lường các yếu tố phản ánh trực diện “nội lực” và khả năng phát triển bền vững của doanh nghiệp. Trước hết là chất lượng quản trị và năng lực tài chính, quyết định hiệu quả sử dụng nguồn lực và sức chống chịu trước rủi ro. Kế đến là trình độ công nghệ, chất lượng nguồn nhân lực và mức độ đổi mới sáng tạo - những yếu tố ngày càng mang tính quyết định trong bối cảnh kinh tế tri thức và chuyển đổi số. Bên cạnh đó, khả năng tham gia và nâng cấp vị thế trong chuỗi giá trị, cũng như mức độ thích ứng với môi trường thể chế và thị trường, là những cấu phần không thể thiếu khi đánh giá năng lực cạnh tranh thực chất của doanh nghiệp ở cấp địa phương.

Ngoài ra, một yếu tố mà ở Báo cáo Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp TP.HCM do Tạp chí công bố trước đó cần tiếp tục được đo lường là khả năng và mức độ liên kết ngành, cụm ngành. Bởi đây là không gian nơi năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp được phát huy rõ nhất. Mức độ tham gia vào các chuỗi liên kết phản ánh khả năng hợp tác, chia sẻ nguồn lực, đổi mới công nghệ và nâng cao giá trị gia tăng. Với TP.HCM, chất lượng liên kết ngành còn cho thấy mức độ trưởng thành của nền kinh tế địa phương, giúp phân biệt giữa tăng trưởng manh mún và tăng trưởng dựa trên hệ sinh thái bền vững.

Diễn đàn Năng lực cạnh tranh doanh nghiệp TP.HCM do Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn phối hợp với các đơn vị tổ chức lần đầu vào tháng 7/2024

* Quy trình xây dựng và đo lường chỉ số PBCI nên được thiết kế như thế nào để bảo đảm tính khoa học và khả thi?

- Theo tôi, quy trình này cần được thiết kế bài bản và theo chuẩn mực khoa học ngay từ đầu. Trước hết, cần tham chiếu có hệ thống các mô hình quốc tế để xây dựng một bộ tiêu chí khung, phản ánh đầy đủ các cấu phần cốt lõi của năng lực cạnh tranh doanh nghiệp. Trên nền tảng đó, bộ tiêu chí phải được hiệu chỉnh phù hợp với điều kiện phát triển, cơ cấu doanh nghiệp và bối cảnh thể chế của Việt Nam, thông qua quá trình tham vấn rộng rãi các nhà khoa học, chuyên gia và các bên liên quan, nhằm bảo đảm tính khách quan và khả năng áp dụng.

Ở khâu thu thập dữ liệu, cần kết hợp chặt chẽ khảo sát doanh nghiệp với nguồn dữ liệu hành chính và thống kê chính thức, áp dụng các phương pháp điều tra và xử lý thông tin theo chuẩn mực thống kê để bảo đảm độ tin cậy và tính đại diện. Cuối cùng, kết quả đo lường phải được công bố minh bạch, công khai, tạo điều kiện cho cơ quan quản lý, cộng đồng doanh nghiệp và xã hội sử dụng hiệu quả trong hoạch định chính sách cũng như trong các quyết định đầu tư và sản xuất - kinh doanh.

* Tính độc lập và khách quan cần được đảm bảo như thế nào, theo ông?

- Tính độc lập và khách quan là điều kiện tiên quyết quyết định giá trị khoa học và độ tin cậy của chỉ số. Điều này đòi hỏi toàn bộ quy trình, từ xây dựng tiêu chí, phương pháp đo lường đến thu thập, xử lý và công bố dữ liệu, phải tuân thủ chặt chẽ các chuẩn mực khoa học và thống kê, đồng thời được thực hiện minh bạch.

Quan trọng hơn, cơ quan thực hiện cụ thể ở đây là Tạp chí Doanh Nhân Sài Gòn và các đơn vị đối tác cần có vị thế độc lập, không chịu tác động từ lợi ích cục bộ của chính quyền địa phương hay ngành hàng, doanh nghiệp; quy trình kỹ thuật rõ ràng; có sự tham gia phản biện của giới chuyên gia, nhà khoa học và cơ chế giám sát công khai. Chỉ khi đáp ứng được các điều kiện đó, PBCI mới phản ánh đúng năng lực cạnh tranh thực chất của doanh nghiệp và trở thành công cụ đáng tin cậy cho hoạch định chính sách cũng như cho nhà đầu tư.

* Làm thế nào để bộ chỉ số không chỉ dừng ở xếp hạng, mà thực sự trở thành công cụ hữu ích cho doanh nghiệp và chính quyền?

- Điều then chốt là bộ tiêu chí và phương pháp đo lường phải phản ánh đúng và đủ các yếu tố cốt lõi cấu thành năng lực cạnh tranh của doanh nghiệp. Khi kết quả được xây dựng trên nền tảng khoa học, khách quan và đáng tin cậy, bộ chỉ số sẽ tạo được uy tín để doanh nghiệp tự soi lại điểm mạnh, điểm yếu của mình, đồng thời cung cấp cơ sở thực chứng cho chính quyền trong việc điều chỉnh chính sách hỗ trợ theo đúng các điểm nghẽn. Chỉ khi được xây dựng và vận hành nghiêm túc, minh bạch, PBCI mới thực sự đóng vai trò là công cụ chẩn đoán và định hướng, thay vì chỉ là một bảng xếp hạng mang tính hình thức.

Nên triển khai hiệu quả, chuẩn hóa ở TP.HCM - nơi tập trung đông đảo lực lượng doanh nghiệp, sau đó nhân rộng ra các địa phương. Nếu được, tôi tin rằng PBCI sẽ góp phần trực tiếp vào việc thực hiện Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, khi vừa tạo điều kiện để doanh nghiệp tự nhận diện và nâng cao năng lực cạnh tranh, vừa cung cấp căn cứ thực chứng cho các địa phương trong việc thiết kế và điều chỉnh chính sách hỗ trợ sát với thực tiễn và mục tiêu của Nghị quyết.

* Xin cảm ơn những chia sẻ của ông!

Hưng Khánh