Phải dứt bỏ tư duy bao cấp để công nghiệp văn hóa bứt phá

Hội thảo khoa học tổng kết 40 năm đổi mới chính sách văn hóa đặt ra yêu cầu cấp thiết: chuyển từ quản lý sang kiến tạo, gỡ nút thắt cơ chế để khơi thông nguồn lực cho công nghiệp văn hóa phát triển.

Ngày 18/11, Tạp chí Văn hóa Nghệ thuật (Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) tổ chức hội thảo khoa học 40 năm đổi mới chính sách văn hóa (1986 - 2026) - Những vấn đề lý luận và thực tiễn. Sự kiện nhằm tổng kết chặng đường 40 năm đổi mới tư duy, hoạch định và thực thi chính sách văn hóa của Đảng và Nhà nước, đồng thời nhận diện những điểm nghẽn để khơi thông nguồn lực cho giai đoạn phát triển mới.

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng. 

Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nguyễn Huy Dũng. 

Đặt văn hóa vào tâm điểm phát triển và 4 thách thức lớn 

Nhìn lại chặng đường từ Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII, Nghị quyết 33 đến Nghị quyết 80 của Bộ Chính trị, ông Nguyễn Huy Dũng - Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch khẳng định văn hóa đã được xác lập vững chắc là nền tảng tinh thần, nguồn lực nội sinh và động lực phát triển đất nước.

Dẫn chứng thực tiễn sinh động từ kho tàng hơn 40.000 di tích, gần 70.000 di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê cùng sự đóng góp khoảng 5% GDP của các ngành công nghiệp văn hóa, đặc biệt là những bộ phim Việt đạt doanh thu hàng trăm tỷ đồng, Thứ trưởng nhấn mạnh tiềm năng chuyển hóa giá trị văn hóa thành sức mạnh kinh tế và sức mạnh mềm quốc gia.

Tuy nhiên, ông cũng thẳng thắn chỉ ra 4 thách thức lớn hiện nay. "Thứ nhất, nguồn lực đầu tư chưa tương xứng. Thứ hai, chính sách và cơ chế phối hợp liên ngành còn thiếu đồng bộ. Thứ ba là cơ hội thụ hưởng văn hóa còn chênh lệch. Và thứ tư, công nghệ số, dữ liệu, trí tuệ nhân tạo và các nền tảng xuyên biên giới đặt ra thách thức mới về bản sắc, về chủ quyền văn hóa, về quyền sở hữu trí tuệ, quyền tác giả và các quyền liên quan", ông Dũng nói.  

Đồng quan điểm về sự cần thiết phải nhìn thẳng vào những điểm nghẽn qua 40 năm từ Đại hội VI (1986) đến tầm nhìn Đại hội XIV, ông Hoàng Hà, Tổng biên tập Tạp chí Văn học Nghệ thuật đề nghị giới nghiên cứu và quản lý tập trung làm rõ quá trình vận động tư duy lý luận, đánh giá toàn diện thành tựu, hạn chế cùng bài học kinh nghiệm trong thực thi chính sách.

Ông Hoàng Hà, Tổng biên tập Tạp chí Văn học Nghệ thuật.

Ông Hoàng Hà, Tổng biên tập Tạp chí Văn học Nghệ thuật.

Theo ông Hoàng Hà, trọng tâm thảo luận của hội thảo hướng tới 3 mũi nhọn giải pháp gồm tạo đột phá cơ chế thu hút nguồn lực đầu tư, nâng cao chất lượng cán bộ văn hóa cơ sở trong bối cảnh vận hành chính quyền địa phương 2 cấp và đẩy mạnh chuyển đổi số gắn với phát triển hạ tầng văn hóa số.

5 điểm cốt lõi để đổi mới mô hình phát triển văn hóa

Đi sâu vào mô hình phát triển trong kỷ nguyên mới, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương đưa ra góc nhìn gợi mở từ cách nghệ thuật hiện diện tự nhiên trong đời sống thường nhật tại Moscow (Nga), nơi mỗi ga tàu điện ngầm hay công trình kiến trúc đều kể câu chuyện về ký ức và tâm hồn con người.

"Trong ga tàu điện ngầm, bên cạnh sân ga và những đoàn tàu là các tác phẩm điêu khắc, tranh trang trí, những không gian kiến trúc được chăm chút để mỗi hành trình bình dị cũng có một phần của cái đẹp. Bước ra khỏi lòng đất là những nhà hát, bảo tàng, công trình và tượng đài gợi nhắc ký ức lịch sử, những con người đã làm nên diện mạo thành phố. Nghệ thuật không chỉ chờ công chúng đến tìm trong một phòng triển lãm. Nghệ thuật bước vào nhịp sống, gặp con người trên đường đi làm, trong lúc chờ tàu, giữa những bộn bề rất đỗi đời thường", ông nói. 

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Phó Trưởng Ban Tuyên giáo Trung ương.

Từ đó, ông nhấn mạnh 5 thông điệp cốt lõi để đổi mới mô hình phát triển văn hóa.

Trước hết, văn hóa phải nằm ngay trong lòng mô hình phát triển chứ không phải phần việc trang trí sau khi đã tăng trưởng kinh tế, đúng như tinh thần Nghị quyết số 80-NQ/TW coi văn hóa là trụ cột và hệ điều tiết.

Thứ hai, Nhà nước cần chuyển từ tư duy làm thay sang kiến tạo hệ sinh thái, mở ra cơ chế hợp tác công - tư theo tinh thần Nghị quyết số 28/2026/QH16 và bảo đảm mức chi tối thiểu 2% tổng ngân sách nhà nước cho văn hóa một cách thực chất.

Thứ ba, di sản phải được gìn giữ như một mạch sống để nuôi dưỡng các ngành công nghiệp văn hóa hướng tới mục tiêu đóng góp 7% GDP vào năm 2030.

Thứ tư, đổi mới văn hóa buộc phải làm chủ không gian số thông qua chuẩn hóa dữ liệu di sản và bảo vệ chủ quyền văn hóa trên môi trường mạng. Sau cùng, thước đo cao nhất của mọi chính sách phải là chất lượng sống, sự nhân ái và hạnh phúc của con người, hiện thực hóa chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm về việc không để xã hội giàu lên về vật chất nhưng nghèo đi về văn hóa, đạo đức.

4 giải pháp thúc đẩy phim đặt hàng 

Từ thực tiễn của một lĩnh vực mũi nhọn trong công nghiệp văn hóa, Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam - nhận định điện ảnh đang sở hữu dư địa tăng trưởng rất lớn, chỉ đứng sau âm nhạc, với minh chứng điển hình là tác phẩm Mưa đỏ do Điện ảnh Quân đội nhân dân sản xuất đạt doanh thu hơn 700 tỷ đồng.

Dù vậy, bài toán hóc búa hiện nay là nhiều bộ phim đặt hàng chính thống vẫn khó sống được ngoài thị trường, chủ yếu chỉ chiếu phục vụ dịp lễ, kỷ niệm. Để tháo gỡ nút thắt này, Tiến sĩ Ngô Phương Lan đề xuất 4 nhóm giải pháp gắn liền với hơi thở thị trường.

Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam.

Tiến sĩ Ngô Phương Lan - Chủ tịch Hiệp hội Xúc tiến phát triển Điện ảnh Việt Nam.

Đầu tiên, cần đổi mới cơ chế đầu tư kịch bản và phương thức đặt hàng sản xuất phim theo hướng gắn với nhu cầu khán giả, minh bạch lựa chọn nhà sản xuất và đẩy mạnh hợp tác công - tư như mô hình thành công của bộ phim Tôi thấy hoa vàng trên cỏ xanh năm 2015.

Tiếp theo, nguồn lực công cần phân bổ trúng đích vào dòng phim nghệ thuật và phim đầu tay của tác giả trẻ đang thiếu hụt trên thị trường, đồng thời bắt buộc có phương án phát hành bài bản ngay từ khâu đặt hàng.

Giải pháp thứ ba là minh bạch hóa tiêu chí để các tổ chức xã hội nghề nghiệp và đơn vị ngoài công lập đủ năng lực tham gia vào quá trình sản xuất, quảng bá cũng như bảo vệ bản quyền tác phẩm.

Cuối cùng, hoạt động xúc tiến quốc tế phải gắn với kết quả thực chất nhằm đưa phim Việt ra thế giới và thu hút các đoàn làm phim ngoại quay trở lại Việt Nam, khắc phục khoảng trống kéo dài suốt 10 năm kể từ sau dự án Kong: Đảo đầu lâu năm 2016.

Minh họa cho tính chủ động của các tổ chức xã hội nghề nghiệp không ngồi chờ ngân sách, Tiến sĩ Ngô Phương Lan chia sẻ việc Hiệp hội đã tiên phong xây dựng Bộ chỉ số thu hút đoàn làm phim (PAI) nhằm hỗ trợ thủ tục, chi phí cho các đoàn phim trong lúc cơ chế hoàn thuế theo Luật Điện ảnh còn vướng mắc, đồng thời phát triển nền tảng số giới thiệu hơn 1.000 bối cảnh quay phim trên cả nước để kích cầu du lịch.

Bên cạnh đó, nhờ huy động nguồn lực xã hội hóa gấp nhiều lần ngân sách nhà nước, Hiệp hội đã duy trì thành công Liên hoan phim Châu Á Đà Nẵng thường niên, tạo dựng thương hiệu điện ảnh Việt Nam uy tín trên trường quốc tế.

Bên cạnh đó, các tham luận tại hội nghị đều thống nhất chính sách văn hóa chỉ thực sự trở thành bệ phóng khi được ban hành đúng thời điểm, bám sát thực tiễn đời sống và trao quyền chủ động cho cả cộng đồng, doanh nghiệp lẫn các hội nghề nghiệp cùng tham gia sáng tạo.

Ảnh: BTC

Tình Lê

Nguồn VietnamNet: https://vietnamnet.vn/phai-dut-bo-tu-duy-bao-cap-de-cong-nghiep-van-hoa-but-pha-2576327.html