Phạm nhân Trại Hoàng Tiến và nỗi khát khao, mong ngóng… ngày trở về

“Sức nóng” trên sân phân trại một

Đúng 14h30 chiều thứ Bảy (ngày 3-10), Đoàn công tác của Đoàn luật sư TP Hà Nội phối hợp với Trường Luật và Khoa học chính trị, thuộc Đại học Ngoại thương Hà Nội và Văn phòng luật sư Bùi Đình Ứng với tổng cộng gần 100 người có mặt tại Phân trại số 1, Trại Cải tạo Hoàng Tiến (Hải Phòng).

Trên nền bê tông hầm hập của khoảng sân rộng chừng hơn 2.000m2 gần như không còn một chỗ trống. Bởi gần 1.000 phạm nhân đang phải chấp hành hình phạt tù ở đây đã ngồi ngay ngắn, trật tự theo từng hàng lối từ lúc nào không hay.

Tiết mục văn nghệ "cây nhà lá vườn" do các phạm nhân Trại Cải tạo Hoàng Tiến biểu diễn.

Thoáng thấy đoàn công tác di chuyển về phía mình, tất thảy những con người mang đồng phục kẻ sọc đen trắng đều đồng loạt vỗ tay chào đón với niềm hân hoan, xen lẫn sự trông đợi một điều gì đó thật khó tả. Cùng với cái nắng nóng, oi ức của thời tiết, chúng tôi cũng cảm nhận rất rõ “sức nóng” của buổi giao lưu, tuyên truyền, phổ biến pháp luật ngay từ những giây phút đầu tiên này.

Buổi tuyên truyền, tư vấn pháp luật cho các phạm nhân tại Phân trại 1 – Trại Hoàng Tiến sau đó nhanh chóng được bắt đầu bằng những tiết mục văn nghệ “cây nhà lá vườn” đặc sắc. Ở đó, các “nghệ sĩ” biểu diễn chính là những con người đang phải “cõng” trên lưng những bản án cùng những năm tháng tội tù.

Quả thật, lâu lắm rồi chúng mới có dịp thưởng thức một màn văn nghệ đặc trưng và mang nhiều cảm xúc đến thế. Những lời ca tiếng hát, điệu múa, rồi cả những bộ trang phục biểu diễn dù chưa thật “nuôt nà”, hoàn mỹ và nội dung thì đều là sự ngợi ca tình uyê quê hương đất nước, gia đình nhưng nó lại mang một cái chất rất riêng.

Cái chất mà chỉ những ai từng biết, từng thường xuyên qua lại hoặc từng có thời gian sống ở môi trường đặc biệt này mới cảm nhận được rõ. Đặc biệt, chúng tôi vô cùng ấn tượng và xúc động trước tiểu phẩm phụ họa cho một ca khúc được một nữ phạm nhân thể hiện.

Nữ phạm nhân tại Trại Cải tạo Hoàng Tiến Hoàng Tiến hồ hởi đón chờ buổi giao lưu và tuyên truyền, tư vấn pháp luật với luật sư Hà Nội.

Với tiểu phẩm phụ họa ấy có thể thấy, một câu chuyện đau lòng đã xảy ra, đang xảy ra và có thể sẽ còn tiếp tục xảy ra với bất kỳ một gia đình nào đó nếu cha mẹ thiếu sự quan tâm, sát sao đối với con cái mình.

Chuyện là một gia đình nọ có cô con gái đang tuổi học sinh cấp 3. Cô bé vốn học tập rất chăm chỉ, giỏi giang nhưng lại bị bạn bè rủ rê, lôi kéo nên đã sao nhãng việc học hành. Rồi một ngày, thiếu nữ theo đám bạn tham gia đua xe và sau đó là sự ăn chơi, đùa đòi, rồi thường xuyên lui tới các quan bar, vũ trường.

Bố cô bé biết chuyện và dù đã cố hết sức để níu giữ đứa con gái bé bỏng nhưng lực bất tòng tâm. Thiếu nữ tuột khỏi vòng tay cha mẹ và nhanh chóng trượt vào ma túy nên phải thụ án tù. Ngày bố vào thăm, cô bé chỉ biết bưng mặt khóc nức nở, kèm theo đó là những lời xin lỗi nghẹn bứ nơi cổ họng. Dù rất giận con nhưng sau cùng người cha ấy vẫn hết lời động viên, đồng thời rang rộng vòng tay yêu thương đón cô con gái trở về.

Câu chuyện chỉ đơn giản là vậy, song với lối thể hiện mộc mạc, chân thật của các phạm nhân và quan trọng hơn là diễn mà như không diễn, thậm chí đó cũng chính là câu chuyện đời thực của một phạm nhận trẻ ở Trại Hoàng Tiến nên đã dễ dàng “chạm” vào lòng người.

Đại tá Đào Anh Kiên - Giám thị Trại Cải tạo Hoàng Tiến phát biểu và tâm sự với các phạm nhân tại tuyên truyền, tư vấn pháp luật.

Chẳng thế mà dù có đến cả nghìn người tập trung theo dõi nhưng không gian văn nghệ tuyệt nhiên không hề có bất kỳ một tiếng động lạ nào, ngoại trừ những âm thanh của tiết mục và đâu đó vẳng lên tiếng “thút thút” cùng rất nhiều những giọt nước mắt lăn dài trên gò má của các phạm nhân.

Mong ngóng ngày trở về…

Có thể nói từng trực tiếp hoặc chứng kiến, đưa tin về rất nhiều buổi tuyên truyền, tư vấn pháp luật cho nhiều đối tượng, thành phần khác nhau trong xã hội nhưng với chúng tôi, đây có lẽ là buổi giao lưu để lại nhiều ấn tượng và cảm xúc nhất.

Bởi đối tượng được tuyên truyền, tư vấn nơi đây không chỉ là những đối tượng đặc biệt mà cái chính là ở chỗ những vấn đề pháp lý được các phạm nhân đưa ra đều rất thiết thực, “sát sườn”. Và tất cả đều toát lên niềm hy vọng, chờ đợi về một ngày tái hòa nhập cộng đồng thuận lợi, bình an.

Nhân đây, chúng tôi xin được trích dẫn lời phát biểu ngắn gọn nhưng chứa đựng đầy tính nhân văn của Đại tá Đào Anh Kiên (Giám thị Trại Cải tạo Hoàng Tiến) trong chương trình phối hợp thực hiện nhiệm vụ chính trị thường niên từ 10 năm nay, giữa Cục Thi hành án hình sự (Bộ Công an) và Hội Luật gia Việt Nam cùng các tổ chức, đơn vị liên quan.

Theo đó, Đại tá Kiên bảo rằng: “Trại Giam Hoàng Tiến đang quản lý gần 5.000 phạm nhân. Trong đó, phạm nhân trong độ tuổi từ đủ 18 đến dưới 35 tuổi chiếm tới hơn 40%. Đây là lứa tuổi chưa có đủ nhận thức đúng đắn về việc làm, nghề nghiệp. Trong số này lại có tới hơn 50% phạm các tội về ma túy và đa số đều không có nghề nghiêp hoặc có nghề nghiêp nhưng không ổn đinh trước khi phạm tội”.

Chia sẻ với đoàn công tác và trước các phạm nhân, vị Giám thị Trại Hoàng Tiến cũng bày tỏ sự kỳ vọng, mong mỏi rằng: “Chương trình sẽ giúp cho phạm nhân có được nhận thức sâu sắc hơn về ý nghĩa, giá trị của lao động, việc làm; được tư vấn, trang bị những kỹ năng cần thiết về pháp luật, nghề nghiệp và có thêm nguồn lực cùng sự tự tin để hòa nhập cộng đồng ngay khi vừa chấp hành xong án phạt tù”.

Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP Hà Nội Bùi Việt Anh (thứ hai, bên phải) cùng đoàn công tác tại Trại Cải tạo Hoàng Tiến.

Trở lại nội dung trọng tâm của buổi chiều cuối tuần tại Trại Cải tạo Hoàng Tiến. Trong hàng nghìn con người đang phải trả giá cho lỗi lầm gây ra ở đây, mỗi phạm nhân một hoàn cảnh, một mức án và đều có những nỗi niềm rất riêng sâu thẳm. Tuy nhiên, điểm chung của của những người đang phải chấp hành án là ai ai cũng mong ngóng, đếm đợi từng tháng, từng ngày để được trở về đoàn viên cùng gia đình, người thân.

Xa hơn và lớn hơn là họ cần phải chuẩn bị cho mình một tâm thế, kỹ năng nhất định để đối diện với cuộc sống sau này, đồng thời để không bao giờ phải quay trở lại những nơi như thế này thêm một lần nào nữa. Thành thử ngoài hàng chục câu hỏi gắn với quyền lợi thực tế đã được gửi tới ban tổ chức trước đó thì ngay tại buổi giao lưu, tuyên truyền pháp luật cứ liên tục xuất hiện những cánh tay giơ lên với mong muốn sẽ được các luật sư giải đáp cặn kẽ.

Những nội dung, vấn đề pháp lý đặt ra càng lúc càng sôi nổi, phong phú hơn và thậm chí là có câu hỏi thực sự “hóc búa” khiến các chuyên gia pháp lý không dễ gì làm thỏa lòng phạm nhân ngay tức khắc… Thôi thì đủ cả, từ câu hỏi tưởng chừng rất “trẻ con” nhưng ngẫm ra thì đó quả là một vấn đề không hề nhỏ đối với những nhà hoạch định chính sách của đất nước. Đó là phạm nhân đang phải chấp hành án phạt tù có được phép kết hôn?

Hoặc giả một phạm nhân nữ hỏi, cô ta đang ở trong trại cải tạo thì đứa con nhỏ ở nhà có được nhập khẩu theo mẹ không? Người khác thì lại đặt vấn đề, anh ta có tài sản giờ muốn bán thì phải làm thế nào? Hướng tới ngày trở về trong nay mai, một nữ phạm nhân khác lại thể hiện sự băn khoăn rằng tới đây, cô ấy có được vay vốn ngân hàng để làm lại cuộc đời và điều kiện, thủ tục ra làm sao?

Trong buổi giao lưu này, chủ đề được các phạm nhân quan tâm, thắc mắc nhiều nhất chính là nghĩa vụ, ý nghĩa, kết quả của việc thực hiện trách nhiệm dân sự trong vụ án hình sự có tác dụng như thế nào đối với việc giảm án tha tù trước thời hạn. Và cần phải làm thế nào để được rút ngắn thời gian chấp hành án…

Tại Trại Cải tạo Hoàng Tiến, tỉ lệ phạm nhân dưới 35 tuổi chiếm đến hơn 40%.

Hơn 2 tiếng đồng hồ “quần thảo” nhau trong tiết trời oi bức, cả phạm nhân và luật sư dường như đều chưa muốn dừng lại. Trái lại, càng giao lưu, càng tương tác thì khoảng cách giữa phạm nhân và luật sư cùng các cán bộ, chiến sĩ ở Trại Cải tạo Hoàng Tiến càng thêm cởi mở, gần gũi, chân tình. Và kèm theo đó là vô vàn tình huống, kiến thức pháp luật căn bản nhằm giúp các phạm nhân ngày trở về đã được “mổ sẻ”, giải đáp.

Trời sâm sẩm tối cũng là lúc buổi truyên truyền, tư vấn pháp luật ở nơi đặc biệt này buộc phải khép lại với tình huống của một nữ phạm nhân đã bước sang tuổi “xế chiều”, quê tỉnh Thái Bình (cũ). Trong câu chuyện của người này, chúng tôi hiểu rằng nữ phạm nhân có người chồng đã rất già yếu và thuộc diện đối tượng chính sách. Vì thế mà bà tha thiết có một “phép màu” nào đó để sớm được trở về chăm sóc người thân lúc cuối đời…

Xe lăn bánh rời Trại Cải tạo Hoàng Tiến, chúng tôi cứ bị ám ảnh và day dứt mãi trước ước vọng về một “phép màu” của nữ phạm nhân già nêu trên. Chỉ có điều ước vọng ấy là không dễ nếu bản thân nữ phạm này không thật sự cố gắng, nộ lực cải tạo thật tốt. Bởi pháp luật dù có khoan hồng và nhân văn đến đâu đi nữa thì cũng luôn phải đảm bảo nguyên tắc công bằng, minh bạch!

Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP Hà Nội – Lê Trung Sơn:

Từ thực tiễn hoạt động nghề nghiệp, chúng tôi nhận thấy công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và trợ giúp pháp lý trong các cơ sở giam giữ có ý nghĩa rất thiết thực. Đây là cầu nối giúp pháp luật đến gần hơn với người đang chấp hành án; đồng thời giúp họ hiểu rõ hơn chính sách pháp luật của Nhà nước, nâng cao ý thức chấp hành nội quy, quy định và chủ động hơn trong việc giải quyết những vấn đề pháp lý của bản thân.

Phó Chủ nhiệm Đoàn Luật sư TP Hà Nội Lê Trung Sơn tâm sự, chia sẻ cùng các phạm nhân tại Trại Cải tạo Hoàng Tiến.

Để làm tốt hơn công việc này, rất cần sự phối hợp thường xuyên giữa cơ quan quản lý thi hành án hình sự, các cơ sở giam giữ, các cơ sở đào tạo luật, tổ chức xã hội – nghề nghiệp của luật sư và các tổ chức hành nghề luật sư. Tôi đánh giá cao sự phối hợp giữa Trại Cải tạo Hoàng Tiến, Cục Thi hành án hình sự (Bộ Công an); Trường Luật và Khoa học chính trị – Trường Đại học Ngoại thương; Đoàn Luật sư thành phố Hà Nội và Văn phòng Luật sư Bùi Đình Ứng trong việc tổ chức chương trình này trong hơn 10 năm qua. Đây là một hoạt động có ý nghĩa xã hội và nhân văn, góp phần đưa kiến thức pháp luật đến với phạm nhân có nhu cầu được tìm hiểu và tiếp cận pháp luật một cách thiết thực nhất. Chúng tôi cũng mong rằng những chương trình như thế này sẽ tiếp tục được duy trì, đổi mới về nội dung và phương thức tổ chức; để hoạt động tuyên truyền pháp luật không chỉ dừng lại ở việc truyền đạt kiến thức mà thực sự trở thành một quá trình đối thoại, giải đáp, tháo gỡ những vướng mắc pháp lý và hỗ trợ quá trình tái hòa nhập cộng đồng của phạm nhân. Và với tư cách là luật sư, chúng tôi mong rằng những kiến thức và trao đổi trong chương trình hôm nay sẽ giúp các anh, chị phạm nhân có thêm sự hiểu biết về pháp luật, củng cố niềm tin và quan trọng nhất là thêm một động lực để hướng về tương lai.