Phân cấp xử lý rác thải: Xã, phường chủ động thích ứng

Chị Trần Thị Sáu, công nhân môi trường, trong ca làm việc trên tuyến đường trung tâm xã Phú Lương.

Duy trì hoạt động 24/7

2 giờ sáng, khi người dân còn chìm trong giấc ngủ, chị Trần Thị Sáu, công nhân môi trường, đã bắt đầu ca làm việc trên tuyến phố trung tâm xã Phú Lương. Chị quét dọn Quốc lộ 3, đoạn từ chợ Đu đến khu vực Công ty TNHH Shints BVT - Chi nhánh Thái Nguyên, dài khoảng 3km, sau đó tiếp tục thu gom rác trên các tuyến đường, bảo đảm vệ sinh môi trường trước khi ngày mới bắt đầu.

“Trước đây, chúng tôi làm việc dưới sự quản lý của ban môi trường cấp huyện, nay chuyển sang Công ty Cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Thái Nguyên. Công việc hằng đêm vẫn vậy, chúng tôi tiếp tục quét dọn đường phố, thu gom rác, giữ môi trường xanh, sạch, đẹp” - chị Sáu chia sẻ.

Đằng sau công việc quen thuộc ấy là sự chuyển đổi trong phương thức quản lý dịch vụ công tại cơ sở. Theo Quyết định số 2547/QĐ-UBND ngày 11/8/2026 của UBND tỉnh Thái Nguyên, từ ngày 15/8/2026, nhiệm vụ vận chuyển, xử lý chất thải rắn sinh hoạt được bàn giao cho UBND các xã, phường.

Trước đó, từ ngày 1/7/2025 đến ngày 15/8/2026, cấp xã chịu trách nhiệm thu gom rác từ nơi phát sinh đến điểm tập kết, còn khâu vận chuyển và xử lý do Trung tâm Khuyến nông và Môi trường thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường thực hiện.

Việc tiếp nhận nhiệm vụ mới đòi hỏi các địa phương nhanh chóng bố trí kinh phí, phương tiện và tổ chức thực hiện, bảo đảm chuỗi dịch vụ không bị gián đoạn.

Để vận hành lò đốt rác (cũ) xã Phú Lương, 2 công nhân phải liên tục xúc rác cho vào lò.

Tại xã Phú Lương, UBND xã giao Trung tâm Dịch vụ tổng hợp trực tiếp quản lý, vận hành, đồng thời thuê Công ty Cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Thái Nguyên thực hiện chuyên môn. Việc tiếp tục sử dụng lực lượng lao động của doanh nghiệp giúp hoạt động vệ sinh môi trường duy trì ổn định.

Cách làm này cho thấy phân cấp không đồng nghĩa với việc cấp xã phải tự tổ chức lại toàn bộ nhân lực, phương tiện và quy trình kỹ thuật. Điều quan trọng là xác định rõ đầu mối chịu trách nhiệm, phối hợp hiệu quả giữa cơ quan quản lý và đơn vị cung ứng dịch vụ.

Lãnh đạo, cán bộ xã Định Hóa kiểm tra công tác thu gom, vận chuyển, xử lý rác trên địa bàn.

Tại xã Định Hóa, ngay sau khi tiếp nhận nhiệm vụ, UBND xã giao Trung tâm Dịch vụ tổng hợp tiếp tục tổ chức thu gom, vận chuyển rác đến nơi xử lý; đồng thời ký kết, nối tiếp hợp đồng với Công ty Cổ phần Môi trường và Công trình đô thị Sông Công.

Ông Nghiêm Xuân Tường, Phó Chủ tịch UBND xã Định Hóa, cho biết: Địa phương xác định yêu cầu trước mắt là không để gián đoạn hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý rác. Khi nhiệm vụ được chuyển về cấp xã, chính quyền có điều kiện nắm bắt tình hình sát hơn, kịp thời giải quyết những vấn đề phát sinh. Địa phương cũng tăng cường tuyên truyền tại các cuộc họp thôn, tổ dân phố, vận động người dân nâng cao ý thức thu gom, xử lý rác tại gia đình.

Khối lượng công việc lớn, trong khi địa bàn nông thôn, miền núi có dân cư phân tán, khiến việc tổ chức thu gom phát sinh chi phí cao. Vì vậy, hiệu quả phân cấp không chỉ được đánh giá qua việc hoàn thành bàn giao nhiệm vụ, mà còn ở khả năng chủ động điều hành, nâng cao chất lượng dịch vụ và huy động cộng đồng tham gia bảo vệ môi trường.

Tập trung tháo gỡ khó khăn, vướng mắc

Dù hoạt động thu gom, vận chuyển, xử lý rác cơ bản được duy trì, các địa phương vẫn gặp khó khăn về kinh phí, tài sản, đơn giá dịch vụ và năng lực hạ tầng. Đây là những vấn đề cần được giải quyết đồng bộ để cấp xã có đủ điều kiện hoàn thành nhiệm vụ.

Tại xã Định Hóa, khó khăn trước mắt là nguồn kinh phí thanh toán cho các đơn vị thực hiện. Ông Nghiêm Xuân Tường cho biết: Qua rà soát, địa phương còn khoản kinh phí hơn 1,6 tỷ đồng liên quan đến công tác xử lý rác thải chưa được cấp để thanh toán. Trong khi đó, hoạt động vận chuyển vẫn phát sinh chi phí nhiên liệu, tiền lương lái xe và các khoản vận hành thường xuyên.

Bãi rác trên địa bàn xã Định Hóa.

Việc bàn giao phương tiện cũng chưa hoàn tất đầy đủ thủ tục chuyển giao tài sản, gây khó khăn cho công tác quản lý, hạch toán. Bên cạnh đó, lò đốt rác tại khu xử lý trên địa bàn đã xuống cấp, cần kinh phí sửa chữa. Địa phương kiến nghị cấp tỉnh sớm bố trí kinh phí, hoàn tất thủ tục chuyển giao tài sản và hỗ trợ khắc phục hạ tầng.

Thực tế này cho thấy, phân cấp nhiệm vụ phải đi liền với phân bổ nguồn lực. Nếu trách nhiệm đã chuyển về cấp xã nhưng kinh phí, phương tiện chưa được bàn giao đầy đủ, địa phương sẽ phải duy trì dịch vụ liên tục trong điều kiện thiếu cơ sở tài chính.

Tại xã Phú Lương, bài toán kinh phí còn thể hiện ở chi phí vận hành hệ thống xử lý rác. Theo Quyết định số 32/2021/QĐ-UBND ngày 28/6/2021 của UBND tỉnh Thái Nguyên, giá tối đa dịch vụ xử lý chất thải rắn sinh hoạt tại cơ sở sử dụng công nghệ đốt, công suất dưới 50 tấn/ngày, với công nghệ, thiết bị trong nước, là 240.000 đồng/tấn.

Trong khi đó, lò đốt rác mới được đầu tư tại xã Phú Lương có các thiết bị như gầu nâng, máy xúc rác. Theo phản ánh của địa phương, mức giá tối đa hiện hành chưa bảo đảm bù đắp chi phí vận hành thực tế. Điều này đặt ra yêu cầu rà soát đơn giá trên cơ sở chi phí nhiên liệu, nhân công, bảo dưỡng và điều kiện vận hành của từng cơ sở.

Khó khăn về nguồn lực cũng ở cả khâu thu gom, vận chuyển. Thành lập năm 2011, Hợp tác xã Dịch vụ Môi trường Đồng Tâm đã có 15 năm hoạt động tại các địa bàn Đồng Hỷ, Quang Sơn, Trại Cau, Nam Hòa, Văn Hán và Văn Lăng (trước là khu vực huyện Đồng Hỷ cũ).

Ông Đỗ Hoàng Giang, Giám đốc Hợp tác xã Dịch vụ Môi trường Đồng Tâm, cho biết: Theo Quyết định số 32/2021/QĐ-UBND, giá tối đa dịch vụ thu gom chất thải rắn sinh hoạt, chưa bao gồm chi phí vận chuyển và xử lý, là 6.000 đồng/người/tháng tại xã và 8.000 đồng/người/tháng tại phường.

Theo ông, mức thu này còn thấp so với chi phí đầu tư phương tiện, nhiên liệu và trả lương nhân công; một bộ phận người dân chưa đóng đầy đủ cũng ảnh hưởng đến nguồn thu của đơn vị.

Từ đầu năm 2026, hợp tác xã vận chuyển rác về bãi xử lý rác Đá Mài. Quãng đường xa làm tăng chi phí nhiên liệu, nhân công và hao mòn phương tiện, trong khi đơn vị chưa có kinh phí hỗ trợ riêng cho hoạt động vận chuyển.

Những khó khăn trên cho thấy cần tính toán đầy đủ chi phí của toàn bộ chuỗi dịch vụ, từ thu gom tại hộ gia đình đến vận chuyển và xử lý cuối cùng. Việc xác định đơn giá, bố trí kinh phí và lựa chọn đơn vị thực hiện cần căn cứ khối lượng rác, cự ly vận chuyển, điều kiện địa hình, công suất thiết bị và yêu cầu bảo vệ môi trường. Đây cũng là cơ sở để tổ chức đặt hàng, giao nhiệm vụ hoặc đấu thầu phù hợp, bảo đảm minh bạch và hiệu quả sử dụng ngân sách.

Bên cạnh tài chính, hạ tầng xử lý rác thải trên địa bàn tỉnh cũng đặt ra nhiều thách thức. Theo báo cáo của Sở Nông nghiệp và Môi trường, toàn tỉnh có 31 khu xử lý chất thải rắn sinh hoạt, trong đó 19 khu đang hoạt động, 12 khu đã dừng hoạt động. Rác được xử lý chủ yếu bằng chôn lấp và đốt không thu hồi năng lượng; riêng chôn lấp chiếm khoảng 53% lượng rác được thu gom, xử lý.

Một số cơ sở chưa đạt công suất thiết kế, thiết bị xuống cấp hoặc bãi chứa tro, xỉ gần đầy. Tại khu xử lý chất thải xã Tân Cương, lò đốt có công suất thiết kế 150 tấn/ngày nhưng thực tế chỉ xử lý được khoảng 70 tấn/ngày; bãi rác Đá Mài đã hết năng lực xử lý.

Tại phường Phúc Thuận, lò đốt chỉ vận hành đạt khoảng 30-50% công suất thiết kế, trong khi bãi chứa tro, xỉ cơ bản đã đầy. Tại xã Bình Yên, lò đốt xuống cấp nghiêm trọng, không thể hoạt động.

Lò đốt rác tại xã Bình Yên xuống cấp nghiêm trọng, không thể hoạt động.

Ngoài ra, số liệu thống kê lượng rác phát sinh tại từng địa phương chưa đầy đủ, gây khó khăn cho việc điều tiết rác về các cơ sở phù hợp. Tỷ lệ thu gom tại một số khu vực nông thôn, miền núi còn thấp; phân loại rác tại nguồn chưa đồng bộ. Một số bãi rác đã ngừng hoạt động nhưng chưa được cải tạo, đóng cửa theo quy định, tiềm ẩn nguy cơ ô nhiễm môi trường.

Để khắc phục, Sở Nông nghiệp và Môi trường xác định cần cập nhật dữ liệu về lượng rác phát sinh, tỷ lệ thu gom, cự ly vận chuyển và năng lực xử lý. Trên cơ sở đó, tỉnh sẽ phân vùng quản lý phù hợp, tổ chức xử lý tập trung tại đô thị và theo cụm ở khu vực miền núi, dân cư phân tán.

Về lâu dài, tỉnh định hướng giảm chôn lấp trực tiếp, chuyển dần sang công nghệ xử lý tiên tiến, kết hợp thu hồi năng lượng. Quy hoạch các nhà máy điện rác tại xã Tân Cương, phường Phúc Thuận, xã Chợ Mới và xã Tân Thành là một trong những hướng đi nhằm nâng cao hiệu quả xử lý.

Tuy nhiên, đầu tư công nghệ mới cần gắn với quy hoạch vùng cung cấp rác, dự báo khối lượng phát sinh và khả năng vận hành bền vững.

Cùng với đó, phân loại rác tại nguồn cần được đẩy mạnh, gắn với tổ chức thu gom phù hợp để tránh tình trạng rác đã phân loại lại bị trộn lẫn. Chính quyền cấp xã cần nâng cao năng lực lập dự toán, ký kết hợp đồng, giám sát chất lượng dịch vụ; cấp tỉnh tăng cường hướng dẫn chuyên môn, tháo gỡ vướng mắc về kinh phí, tài sản và cơ chế vận hành.

Phân cấp quản lý rác thải không chỉ là chuyển giao nhiệm vụ hành chính mà còn là yêu cầu nâng cao năng lực điều hành tại cơ sở. Khi quyền hạn đi cùng nguồn lực tương xứng, hạ tầng phù hợp và cơ chế phối hợp rõ ràng, công tác quản lý rác thải mới có thể chuyển từ xử lý tình huống sang chủ động, bền vững, đáp ứng yêu cầu bảo vệ môi trường và nâng cao chất lượng sống của người dân.