Phát triển công nghiệp vật liệu để nâng cao năng lực tự chủ chiến lược

Quang cảnh hội thảo.

Chuyển từ khai thác tài nguyên sang làm chủ công nghệ

Phát biểu khai mạc, Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thủy nhấn mạnh, công nghiệp vật liệu giữ vị trí đặc biệt trong nền kinh tế, là đầu vào của sản xuất công nghiệp, xây dựng kết cấu hạ tầng, năng lượng, điện tử, bán dẫn, quốc phòng, an ninh và nhiều ngành công nghệ cao. Do đó, phát triển công nghiệp vật liệu không chỉ là vấn đề của một ngành mà liên quan trực tiếp đến mô hình tăng trưởng, cơ cấu công nghiệp và vị thế của Việt Nam trong chuỗi giá trị toàn cầu.

Theo ông Phan Xuân Thủy, những năm qua, công nghiệp vật liệu đã từng bước phát triển, cơ bản đáp ứng nhu cầu về nhiều loại vật tư, nguyên liệu, đóng góp vào tăng trưởng, xây dựng kết cấu hạ tầng, việc làm và xuất khẩu; bước đầu nghiên cứu, sản xuất một số vật liệu mới, vật liệu xanh và vật liệu tái chế. Tuy nhiên, sản xuất vẫn dựa nhiều vào khai thác tài nguyên, tiêu hao năng lượng, giá trị gia tăng thấp; chế biến sâu và làm chủ công nghệ lõi còn hạn chế, trong khi nhiều vật liệu chất lượng cao, công nghệ cao và vật liệu đặc chủng vẫn phụ thuộc vào nhập khẩu.

Phó Trưởng ban Tuyên giáo Trung ương Phan Xuân Thủy phát biểu khai mạc hội thảo.

Kết luận số 83-KL/TW xác định công nghiệp vật liệu là ngành công nghiệp nền tảng, có yếu tố quyết định năng lực tự chủ chiến lược, năng lực cạnh tranh quốc gia và khả năng làm chủ công nghệ lõi. Tinh thần xuyên suốt là chuyển từ khai thác lợi thế tài nguyên sang làm chủ công nghệ vật liệu; từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu; từ tham gia chuỗi cung ứng sang từng bước làm chủ các công đoạn có giá trị gia tăng cao.

Kết luận 83 cũng đặt ra những mốc cụ thể: Năm 2026 ban hành Chiến lược quốc gia phát triển công nghiệp vật liệu; năm 2027 hình thành cơ sở dữ liệu quốc gia về ngành vật liệu; đến năm 2028 phấn đấu hình thành từ 3 đến 5 trung tâm nghiên cứu vật liệu quốc gia; đến năm 2030 làm chủ một số công nghệ chế biến sâu đất hiếm, vật liệu bán dẫn, vật liệu pin và phấn đấu tỷ lệ nội địa hóa một số vật liệu chiến lược đạt 50%.

Gắn nghiên cứu với sản phẩm và thị trường

Từ thực tiễn nghiên cứu, PGS.TS Trần Quốc Tiến, Phó Viện trưởng Viện Khoa học Vật liệu, Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam cho rằng, cần tiếp cận phát triển vật liệu tiên tiến theo hệ thống liên kết chặt chẽ giữa vật liệu - công nghệ - linh kiện, thiết bị - sản phẩm - thị trường. Theo ông, các chương trình nghiên cứu vật liệu cần được tổ chức theo mục tiêu công nghệ cụ thể, có lộ trình rõ ràng và gắn với nhu cầu của các ngành sản xuất.

Viện Khoa học Vật liệu đang tập trung vào bốn hướng gồm vật liệu và công nghệ bán dẫn; vật liệu đất hiếm và khoáng sản chiến lược; vật liệu năng lượng mới và hydro; vật liệu tiên tiến, lớp phủ chức năng và vật liệu phục vụ các ngành kinh tế - xã hội. Trong đó, với lĩnh vực bán dẫn, Viện định hướng phát triển các vật liệu như GaN, SiC, vật liệu hai chiều và vật liệu chức năng phục vụ điện tử, quang điện tử; đồng thời đề xuất dự án phòng thí nghiệm chế tạo và đánh giá gương phản xạ UV đạt tiêu chuẩn công nghiệp, dự tính phối hợp với nhà máy sản xuất chip 32 nm của Viettel.

Quang cảnh buổi hội thảo.

Đối với đất hiếm, PGS.TS Trần Quốc Tiến nhấn mạnh yêu cầu tiếp cận theo chuỗi giá trị, từ tài nguyên đến vật liệu và sản phẩm. Viện định hướng nghiên cứu công nghệ chiết, tách và phân chia các nguyên tố đất hiếm có độ sạch cao từ nguồn sa khoáng ven biển Việt Nam; đồng thời phát triển vật liệu nam châm NdFeB, SmCo và các hợp kim đặc chủng.

GS.TS Nguyễn Đức Hòa, Phó Hiệu trưởng Trường Vật liệu, Đại học Bách khoa Hà Nội kiến nghị chính sách phát triển công nghiệp vật liệu cần được thiết kế theo chuỗi liên kết từ đào tạo, nghiên cứu khoa học, đổi mới sáng tạo đến sản xuất công nghiệp và phát triển thị trường.

GS.TS Nguyễn Đức Hòa đồng thời đề nghị thúc đẩy liên kết viện - trường - doanh nghiệp, phát triển thị trường cho sản phẩm khoa học và công nghệ trong nước, từng bước chuyển từ hỗ trợ riêng lẻ từng đề tài sang đầu tư theo chương trình sản phẩm và chuỗi giá trị, với các mốc từ nghiên cứu nền tảng, phát triển công nghệ, sản xuất thử đến thương mại hóa. Theo ông, cách tiếp cận này sẽ góp phần chuyển hóa tri thức khoa học thành công nghệ, sản phẩm và năng lực sản xuất, qua đó nâng tỷ lệ nội địa hóa và năng lực tự chủ công nghệ của doanh nghiệp Việt Nam.

Các tham luận tại hội thảo cũng đặt vấn đề phát triển công nghiệp vật liệu theo hướng xanh, tuần hoàn, hiệu quả và bền vững; quản lý chặt chẽ tài nguyên, khoáng sản chiến lược, hạn chế xuất khẩu khoáng sản thô, nâng cao hiệu quả tái chế, giảm tiêu hao năng lượng, phát thải và ô nhiễm môi trường.

Ban Tổ chức cho biết, các báo cáo chuyên đề và tham luận tại hội thảo là cơ sở để tiếp tục xác định nhiệm vụ ưu tiên, giải pháp tổ chức thực hiện, đồng thời định hướng công tác thông tin, tuyên truyền, phổ biến, quán triệt Kết luận số 83-KL/TW, góp phần đưa các quan điểm, nhiệm vụ và giải pháp của Bộ Chính trị sớm đi vào thực tiễn.