Quốc hội Việt Nam - 80 năm xây dựng và trưởng thành

Toàn cảnh phiên khai mạc kỳ họp thứ 10, Quốc hội khóa XV. (Ảnh: Doãn Tấn/TTXVN)

Từ Tân Trào đến ngày hội toàn dân lịch sử

Tư tưởng xây dựng một Nhà nước của dân, do dân và vì dân đã được lãnh tụ Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh khẳng định từ rất sớm trong tác phẩm Đường cách mệnh năm 1927: "Chúng ta đã hy sinh làm cách mệnh, thì nên làm cho đến nơi, nghĩa là làm sao cách mệnh rồi thì quyền giao cho dân chúng số nhiều, chớ để trong tay một bọn ít người. Thế mới khỏi hy sinh nhiều lần, thế dân chúng mới hạnh phúc".

Ngày 16/8/1945, tại đình Tân Trào (Tuyên Quang), Chủ tịch Hồ Chí Minh và Tổng bộ Việt Minh (Việt Nam độc lập Đồng minh hội) đã khai mạc Đại hội đại biểu Quốc dân (còn gọi là Quốc dân Đại hội Tân Trào). Đại hội đã thông qua 3 quyết định lớn: Nhất trí tán thành chủ trương phát động Tổng khởi nghĩa; thông qua 10 chính sách của Việt Minh và hiệu triệu đồng bào tích cực phấn đấu thực hiện, trong đó mấu chốt là giành lấy chính quyền, xây dựng nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa hoàn toàn độc lập; thành lập Ủy ban Dân tộc giải phóng Việt Nam do Hồ Chí Minh làm Chủ tịch.

Ngày 17/8/1945, khi bế mạc đại hội, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã tuyên thệ: "Trước lá cờ thiêng liêng của Tổ quốc, chúng tôi nguyện kiên quyết lãnh đạo Nhân dân tiến lên, ra sức chiến đấu chống quân thù, giành lại độc lập cho Tổ quốc. Dù phải hy sinh đến giọt máu cuối cùng, không lùi bước". Quốc dân Đại hội Tân Trào chính là tiền thân của Quốc hội Việt Nam.

Sau thắng lợi của Cách mạng Tháng Tám và Tuyên ngôn Độc lập ngày 2/9/1945, ngày 3/9/1945, Chủ tịch Hồ Chí Minh đề nghị Chính phủ lâm thời "tổ chức càng sớm càng hay cuộc Tổng tuyển cử với chế độ phổ thông đầu phiếu”. Công tác chuẩn bị cho Tổng tuyển cử diễn ra rất khẩn trương trong bối cảnh thù trong, giặc ngoài; nền kinh tế - xã hội hết sức khó khăn.

Ngày 6/1/1946, toàn thể Nhân dân Việt Nam từ miền xuôi đến miền ngược, từ miền Bắc đến miền Nam đã dành trọn ngày lịch sử này để đi bỏ phiếu. Tổng số cử tri đi bỏ phiếu đạt tỷ lệ 89%, bầu được 333 đại biểu. Chủ tịch Hồ Chí Minh trúng cử với số phiếu cao nhất (98,4%).

Cuộc Tổng tuyển cử được tiến hành theo những nguyên tắc dân chủ, tiến bộ nhất - phổ thông, bình đẳng, trực tiếp và bỏ phiếu kín - đã hoàn toàn thắng lợi. Đây là mốc son đánh dấu bước phát triển nhảy vọt về thể chế dân chủ, khẳng định chủ trương đúng đắn của Đảng và sự lãnh đạo tài tình của Chủ tịch Hồ Chí Minh, thể hiện khát vọng độc lập, tự do và niềm tin tuyệt đối của Nhân dân.

Kỳ họp thứ nhất khai mạc ngày 2/3/1946 tại Nhà hát lớn Hà Nội, Quốc hội biểu quyết thông qua danh sách các thành viên Chính phủ liên hiệp kháng chiến, bầu Ban Thường trực Quốc hội do ông Nguyễn Văn Tố làm Trưởng ban.

Kỳ họp thứ hai (28/10 - 9/11/1946), Quốc hội thông qua bản Hiến pháp đầu tiên - Hiến pháp 1946. Giai đoạn 1946-1954, Quốc hội cùng Nhân dân tiến hành kháng chiến, kiến quốc. Quốc hội đã giao quyền hạn tập trung vào Chính phủ. Ban Thường trực Quốc hội luôn cùng Chính phủ bàn bạc, tham gia ý kiến về các chủ trương, chính sách lớn và giám sát, phê bình Chính phủ về mọi công việc kháng chiến.

Quốc hội khóa I tổ chức 12 kỳ họp trong 14 năm, thông qua 2 bản Hiến pháp (1946 và 1959), 16 đạo luật và 50 nghị quyết. Đánh giá công lao to lớn của Quốc hội khóa I, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã nói: “Quốc hội ta đã hết lòng vì dân vì nước, đã làm trọn một cách vẻ vang nhiệm vụ của những đại biểu của Nhân dân”.

Không ngừng đổi mới và hội nhập

Thời kỳ 1960-1980, Quốc hội hoạt động theo Hiến pháp 1959 với 5 khóa trong điều kiện miền Bắc xây dựng CNXH, làm hậu phương cho kháng chiến chống Mỹ. Năm 1965, khi đế quốc Mỹ mở rộng chiến tranh, Quốc hội giao cho Ủy ban Thường vụ thêm quyền hạn để giải quyết kịp thời các yêu cầu cấp bách.

Quốc hội khóa VI (1976-1981) là Quốc hội của nước Việt Nam thống nhất. Quốc hội quyết định đổi tên nước là Cộng hòa XHCN Việt Nam, quy định Quốc kỳ, Quốc huy, Quốc ca, đổi tên TP Sài Gòn - Gia Định thành TP Hồ Chí Minh, quy định Thủ đô là Hà Nội. Tháng 12/1980, Quốc hội thông qua Hiến pháp 1980 - bản Hiến pháp thứ ba đáp ứng yêu cầu, nhiệm vụ mới của cách mạng.

Từ năm 1992 đến nay, Quốc hội hoạt động theo Hiến pháp 1992 và Hiến pháp 2013. Quốc hội khóa XI (2002-2007) tăng ĐBQH chuyên trách lên 120 người (chiếm gần 25% tổng số ĐBQH), ban hành 84 luật, bộ luật. Hoạt động giám sát tập trung vào các vấn đề bức xúc như đầu tư dàn trải, quy hoạch đất đai, phòng chống tham nhũng.

Quốc hội khóa XIII (2011-2016), đây là lần đầu tiên cử tri cả nước tham gia cuộc bầu cử ĐBQH và bầu cử đại biểu HĐND các cấp trong cùng một ngày với quy mô lớn. Thành tựu nổi bật nhất của Quốc hội khóa XIII, Quốc hội đã biểu quyết thông qua toàn văn Dự thảo Hiến pháp năm 2013. Lần đầu tiên tất cả thành viên Chính phủ từ Thủ tướng đến các bộ trưởng đều trả lời chất vấn. Việc đăng cai tổ chức Đại hội đồng lần thứ 132 của Liên minh nghị viện thế giới (IPU-132) tại Hà Nội vào tháng 3/2015 là một sự kiện chính trị quan trọng có ý nghĩa lịch sử ngoại giao hết sức to lớn, thể hiện tinh thần hội nhập quốc tế sâu rộng, nâng cao vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Quốc hội khóa XIV (2016-2021) với tỷ lệ ĐBQH chuyên trách đạt 34,91% - cao nhất so với các nhiệm kỳ Quốc hội khóa trước. Điểm mới là việc đổi mới cách thức thảo luận từ Quốc hội “tham luận” sang Quốc hội “tranh luận”, Quốc hội trực tiếp thành lập đoàn giám sát chuyên đề. Lần đầu tiên tổ chức kỳ họp kết hợp trực tuyến và tập trung để phòng, chống dịch COVID-19.

Quốc hội khóa XV (2021-2026) tổ chức bầu ngày 23/5/2021 trong bối cảnh bùng phát dịch bệnh COVID-19. Tuy nhiên, gần 70 triệu cử tri cả nước đã tham gia bỏ phiếu (đạt tỷ lệ 99,6% - cao nhất từ trước đến nay). Riêng năm 2024, Quốc hội thông qua 31 luật, 42 nghị quyết - nhiều nhất từ đầu nhiệm kỳ. Kỳ họp thứ 9, Quốc hội khóa XV cho ý kiến sửa đổi Hiến pháp 2013 phục vụ tinh gọn bộ máy - thành tựu mang tính lịch sử tạo động lực đưa đất nước bước vào kỷ nguyên mới.

Hoạt động ngoại giao nghị viện đạt nhiều thành tựu nổi bật. Lần đầu tiên Chủ tịch Quốc hội Việt Nam cùng Chủ tịch Quốc hội Campuchia và Chủ tịch Quốc hội Lào ký Tuyên bố chung thiết lập cơ chế Hội nghị cấp cao Quốc hội ba nước Campuchia - Lào - Việt Nam (CLV); Quốc hội Việt Nam đăng cai tổ chức thành công Hội nghị Nghị sĩ trẻ toàn cầu lần thứ 9.

Nghị quyết số 27-NQ/TW ngày 9/11/2022 của Hội nghị lần thứ sáu Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIII về tiếp tục xây dựng và hoàn thiện Nhà nước pháp quyền trong giai đoạn mới được coi là cơ sở chính trị quan trọng để đổi mới tổ chức và hoạt động của Quốc hội. Theo đó, cần tiếp tục xây dựng Quốc hội thực sự là cơ quan đại biểu cao nhất của Nhân dân; đề cao vai trò trung tâm của ĐBQH, tăng hợp lý số lượng ĐBQH chuyên trách, giảm số lượng đại biểu công tác ở các cơ quan hành pháp, tư pháp; đổi mới căn bản hoạt động lập pháp, xây dựng hệ thống pháp luật lấy quyền người dân làm trung tâm; tăng cường giám sát tối cao...

80 năm qua, Quốc hội Việt Nam đã không ngừng lớn mạnh, trưởng thành, là hiện thân của khối đại đoàn kết toàn dân tộc, gắn bó chặt chẽ với cử tri, luôn đại diện cho ý chí và nguyện vọng của Nhân dân. Sự phát triển của Quốc hội là quá trình liên tục kế thừa và không ngừng đổi mới, đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ của mỗi giai đoạn cách mạng.

Kỷ niệm 80 năm Ngày Tổng tuyển cử đầu tiên là dịp để toàn Đảng, toàn dân, toàn quân ôn lại lịch sử hình thành và phát triển, khẳng định những thành tựu to lớn mà Quốc hội đã đạt được. Kế thừa và phát huy truyền thống vẻ vang, dưới sự lãnh đạo của Đảng, sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan trong hệ thống chính trị, sự ủng hộ và giám sát của Nhân dân, Quốc hội Việt Nam sẽ tiếp tục hoàn thiện, làm tốt vai trò cơ quan quyền lực Nhà nước cao nhất, góp phần xây dựng đất nước dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, tiến vững chắc vào kỷ nguyên phát triển mới - kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam.

Ngân Hà