Rà soát hộ nghèo cuối năm 2026: Bị bỏ sót, người dân cần làm gì?

Rà soát viên thôn thu thập thông tin, chấm điểm mức độ thiếu hụt dịch vụ xã hội cơ bản của hộ gia đình trong đợt rà soát hộ nghèo năm 2026. (Ảnh: Hoàng Ngân)

Một đợt rà soát, bốn năm quyền lợi

Theo Nghị định số 351/2025/NĐ-CP của Chính phủ quy định chuẩn nghèo đa chiều quốc gia giai đoạn 2026 - 2030, năm 2026 vẫn rà soát theo chuẩn nghèo giai đoạn 2022 - 2025; còn chuẩn nghèo mới được áp dụng từ năm 2027, với đợt rà soát đầu kỳ vào cuối năm 2026. Chuẩn nghèo mới đã được nâng lên: ở khu vực nông thôn, hộ nghèo là hộ có thu nhập bình quân từ 1.900.000 đồng/người/tháng trở xuống, thay cho mức 1.500.000 đồng trước đây.

Quy trình rà soát được hướng dẫn tại Thông tư số 25/2026/TT-BNNMT của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, có hiệu lực từ ngày 1/9/2026. Thời hạn cụ thể do từng tỉnh quyết định; chẳng hạn tại Đồng Nai, kết quả rà soát phải được công nhận trước ngày 30/11/2026 và Giấy chứng nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo được cấp trước ngày 31/12/2026, làm cơ sở thực hiện chính sách từ ngày 01/01/2027.

Vì sao đợt rà soát này quan trọng? Bởi tên trong danh sách hộ nghèo, hộ cận nghèo gắn trực tiếp với nhiều quyền lợi: bảo hiểm y tế, hỗ trợ học tập, vay vốn ưu đãi, hỗ trợ nhà ở, sinh kế và cả quyền được trợ giúp pháp lý miễn phí. Trong Chương trình mục tiêu quốc gia giai đoạn 2026 - 2035, hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ mới thoát nghèo trong vòng 36 tháng là những đối tượng được ưu tiên hỗ trợ. Một sai sót trong rà soát có thể khiến một gia đình lỡ mất quyền lợi suốt bốn năm.

Hội đồng Dân tộc, trong Báo cáo giám sát số 589/BC-HĐDT16 ngày 30/9/2026, cũng lưu ý cần có hướng dẫn chuyển đổi dữ liệu khi thay đổi chuẩn nghèo; đồng thời kiến nghị công khai đầu mối tiếp nhận, xử lý phản ánh về việc chậm hỗ trợ, bỏ sót đối tượng hoặc vướng thủ tục.

Rà soát diễn ra thế nào?

Theo Thông tư số 25/2026/TT-BNNMT và kế hoạch triển khai của các địa phương, đợt rà soát gồm các bước chính sau.

Lập danh sách hộ cần rà soát. Đối tượng rà soát không chỉ là các hộ đang có tên trong danh sách hộ nghèo, hộ cận nghèo mà còn gồm hộ gia đình có đề nghị rà soát, hộ có hoàn cảnh khó khăn và hộ đề nghị thoát nghèo, thoát cận nghèo. Nói cách khác, hộ gia đình hoàn toàn có thể chủ động đề nghị được rà soát.

Thu thập thông tin, chấm điểm. Rà soát viên ở thôn đến từng hộ, thu thập thông tin, chấm điểm và xác định mức độ thiếu hụt các dịch vụ xã hội cơ bản như việc làm, y tế, giáo dục, nhà ở, nước sinh hoạt, thông tin. Tại Lào Cai, các xã, phường đồng loạt tổ chức rà soát từ ngày 1/9 đến ngày 30/9/2026, đối chiếu với cơ sở dữ liệu dân cư và các cơ sở dữ liệu chuyên ngành.

Họp dân lấy ý kiến. Danh sách dự kiến được đưa ra cuộc họp ở thôn. Hộ gia đình được xem xét công nhận hộ nghèo, hộ cận nghèo nếu có ít nhất 50% tổng số người tham dự cuộc họp đồng ý.

Người dân họp bình xét danh sách dự kiến hộ nghèo, hộ cận nghèo. Theo quy định mới, hộ được xem xét công nhận khi có ít nhất 50% số người dự họp đồng ý. (Ảnh: Hữu Nghị)

Niêm yết công khai: Danh sách dự kiến hộ nghèo, hộ cận nghèo, hộ thoát nghèo được niêm yết tại trụ sở UBND xã, nhà văn hóa thôn và trên trang thông tin điện tử của xã trong 3 ngày làm việc. Đây là “cửa sổ” quan trọng nhất để người dân kiểm tra và lên tiếng.

Xử lý phản ánh, khiếu nại và công nhận: Trong thời gian niêm yết, nếu có ý kiến phản ánh hoặc khiếu nại, Chủ tịch UBND cấp xã có trách nhiệm chỉ đạo xem xét, xử lý và công khai kết quả giải quyết. Sau đó, Chủ tịch UBND xã ra quyết định công nhận và cấp Giấy chứng nhận.

Mỗi tỉnh một mốc thời gian: Lịch rà soát không giống nhau giữa các địa phương, vì vậy người dân cần hỏi trưởng thôn hoặc UBND xã để biết chính xác thời điểm họp dân và niêm yết ở nơi mình sống. Tại Lào Cai, các xã, phường rà soát từ ngày 1/9 đến ngày 30/9/2026, tổng hợp sơ bộ trong tháng 10, báo cáo chính thức trong tháng 11 và tỉnh ban hành quyết định công bố kết quả trước ngày 10/12/2026. Tại Lạng Sơn, việc rà soát được triển khai tại toàn bộ 65 xã, phường, từ ngày 1/9 đến hết ngày 14/12. Hà Tĩnh cũng rà soát định kỳ từ ngày 1/9 đến hết ngày 14/12/2026, trong khi Ninh Bình đặt mục tiêu hoàn thành rà soát trước ngày 31/10/2026.

Một lần rà soát, hai chuẩn nghèo: Điểm người dân dễ nhầm lẫn là năm nay rà soát theo cả hai chuẩn. Như kế hoạch của một xã ở Hà Tĩnh giải thích, chuẩn nghèo giai đoạn 2022 - 2025 dùng để đánh giá kết quả giảm nghèo năm 2026, còn chuẩn nghèo giai đoạn 2027 - 2030 là cơ sở thực hiện các chính sách từ năm 2027. Lào Cai cho biết việc rà soát đồng thời theo hai chuẩn nhằm hạn chế tối đa việc thu thập trùng lặp thông tin của người dân. Vì vậy, khi xem danh sách niêm yết, người dân nên hỏi rõ đó là kết quả theo chuẩn nào: danh sách theo chuẩn mới mới là căn cứ hưởng chính sách trong giai đoạn 2027 - 2030.

Nghĩ mình bị bỏ sót: 5 việc cần làm

1. Chủ động đề nghị rà soát. Nếu hoàn cảnh gia đình khó khăn nhưng chưa có tên trong danh sách cần rà soát, hãy liên hệ trưởng thôn hoặc UBND xã để làm giấy đề nghị rà soát. Không nên chờ đến khi danh sách đã niêm yết mới lên tiếng.

2. Đi họp thôn. Cuộc họp dân là nơi danh sách dự kiến được bàn và biểu quyết. Có mặt để trình bày hoàn cảnh của mình, đồng thời góp ý về các trường hợp khác một cách khách quan, là quyền của mỗi người dân.

3. Kiểm tra danh sách niêm yết và phản ánh ngay trong 3 ngày làm việc. Hãy xem danh sách ở nhà văn hóa thôn, trụ sở xã hoặc trang thông tin điện tử của xã. Nếu thấy gia đình mình bị bỏ sót, xếp loại chưa đúng, hoặc có trường hợp không đúng đối tượng, hãy gửi ý kiến bằng văn bản hoặc trình bày trực tiếp tại UBND xã trong thời gian niêm yết. Đây là lúc việc xem xét lại thuận lợi và nhanh nhất.

4. Khiếu nại nếu không đồng ý với quyết định. Khi đã có quyết định công nhận của Chủ tịch UBND xã mà người dân cho rằng quyết định đó không đúng, xâm phạm quyền lợi của mình, người dân có quyền khiếu nại theo Luật Khiếu nại. Thời hiệu khiếu nại là 90 ngày kể từ ngày nhận được hoặc biết được quyết định. Nên giữ lại giấy tờ, ghi chép các mốc thời gian và kết quả phản ánh trước đó.

5. Tìm người giúp đỡ. Người dân có thể nhờ trưởng thôn, người có uy tín, Ban Công tác Mặt trận thôn, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng hướng dẫn. Người thuộc diện được trợ giúp pháp lý, chẳng hạn người dân tộc thiểu số cư trú ở vùng đặc biệt khó khăn, có thể liên hệ Trung tâm Trợ giúp pháp lý nhà nước của tỉnh để được tư vấn miễn phí cách làm đơn, thủ tục khiếu nại.

Ở chiều ngược lại, người dân cũng cần kê khai trung thực. Việc khai sai để được vào danh sách vừa vi phạm pháp luật, vừa lấy đi cơ hội của những gia đình thực sự khó khăn.

Với đồng bào ở những thôn, bản xa trung tâm xã, việc kịp thời nắm thông tin và phản ánh trong thời hạn niêm yết danh sách rà soát hộ nghèo chỉ 3 ngày làm việc không phải lúc nào cũng dễ dàng. (Ảnh: Hữu Nghị)

Minh bạch từ thôn, bản

Với đồng bào ở vùng cao, quy trình niêm yết 3 ngày làm việc có thể trôi qua nhanh hơn nhiều so với thời gian để một người đi từ bản xa lên xã. Đó là lý do kiến nghị của Hội đồng Dân tộc về việc công khai đầu mối tiếp nhận phản ánh, cùng với việc truyền thông bằng ngôn ngữ, kênh phù hợp và qua người có uy tín, có ý nghĩa thiết thực trong đợt rà soát này. Thông báo trên loa truyền thanh bằng tiếng dân tộc, danh sách dán ngay tại nhà văn hóa thôn, một số điện thoại cụ thể để phản ánh là những việc nhỏ nhưng quyết định việc người dân có thực sự “được biết, được bàn, được kiểm tra” hay không.

Thực tế cho thấy năng lực của đội ngũ rà soát ở cơ sở vẫn là điểm cần quan tâm. Ngay từ khi góp ý dự thảo Thông tư hướng dẫn rà soát vào tháng 4/2026, đại diện Chi cục Phát triển nông thôn Cao Bằng đã lưu ý một số quy định còn chưa rõ, có thể gây lúng túng khi áp dụng; đại diện Văn phòng Quốc gia về Giảm nghèo cũng nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết phải chuẩn hóa, đồng bộ hóa dữ liệu. Trong đợt rà soát năm 2025, báo cáo của xã Ba Dinh (Quảng Ngãi) từng ghi nhận các tổ rà soát còn thiếu kinh nghiệm nên tiến độ chậm so với kế hoạch, đồng thời thiếu hụt nguồn nhân lực. Năm nay, khối lượng công việc còn lớn hơn khi phải rà soát cùng lúc theo hai chuẩn, trên địa bàn xã mới rộng hơn sau sắp xếp.

Để bảo đảm chất lượng, nhiều địa phương đã tổ chức tập huấn từ sớm. Tại hội nghị hướng dẫn nghiệp vụ ngày 16/8, lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường Lạng Sơn yêu cầu việc rà soát phải công khai, dân chủ, khách quan, chính xác, có sự giám sát của cộng đồng. Sự giám sát ấy chỉ thực chất khi chính người dân biết quy trình, biết quyền của mình và biết lên tiếng đúng lúc.

Một đợt rà soát đúng và đủ không chỉ là nhiệm vụ hành chính. Đó là nền móng để các chính sách giảm nghèo, an sinh và các nguồn lực của Chương trình mục tiêu quốc gia trong bốn năm tới đến đúng người, đúng địa chỉ.