Rà soát, sửa đổi Nghị định 163/2017/NĐ-CP: Bước cải cách thể chế thực chất, đáp ứng yêu cầu phát triển dịch vụ logistics hiện nay

Tham luận tại phiên chuyên đề về hoàn thiện chính sách, thể chế pháp luật nhằm đáp ứng nhu cầu phát triển dịch vụ logistics trong bối cảnh mới diễn ra chiều 7/11 trong khuôn khổ Diễn đàn Logistics Việt Nam 2026, TS. Bùi Bá Nghiêm, Chuyên viên cao cấp, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) cho biết, Nghị định số 163/2017/NĐ-CP ngày 30/12/2017 của Chính phủ quy định về kinh doanh dịch vụ logistics, sau gần 10 năm tổ chức thực hiện đã hoàn thành một nhiệm vụ quan trọng: cụ thể hóa các quy định của Luật Thương mại về dịch vụ logistics, tạo căn cứ chung cho hoạt động kinh doanh và bước đầu làm rõ điều kiện tiếp cận thị trường, trách nhiệm, giới hạn trách nhiệm của thương nhân kinh doanh dịch vụ logistics.

Tuy nhiên, logistics hiện nay không còn chủ yếu là từng công đoạn vận tải, kho bãi hay giao nhận riêng lẻ. Doanh nghiệp logistics đang cung ứng dịch vụ tích hợp, quản trị đơn hàng, hoàn tất đơn hàng thương mại điện tử, vận hành chuỗi lạnh, nền tảng số, chứng từ điện tử và các giải pháp tối ưu toàn chuỗi.

Sau 10 tháng đầu năm 2026, tổng kim ngạch xuất nhập khẩu hàng hóa của Việt Nam đã vượt mốc 1.000 tỷ USD, tăng 32,3% so với cùng kỳ năm 2025, trong đó xuất khẩu đạt 493 tỷ USD, nhập khẩu đạt 507 tỷ USD. Quy mô lưu chuyển hàng hóa đó đặt ra yêu cầu quản lý hoàn toàn khác về tốc độ xử lý, tính liên thông của dữ liệu, trách nhiệm giữa các chủ thể và khả năng chống chịu của chuỗi cung ứng.

Từ góc độ của cơ quan trực tiếp tham mưu, quản lý và tổ chức thực hiện Nghị định 163/2017/NĐ-CP, TS. Bùi Bá Nghiêm cho rằng, vấn đề đặt ra là cần xác định quy định nào đã hoàn thành vai trò lịch sử, quy định nào không còn căn cứ pháp lý, khoảng trống nào cần được xử lý và công cụ pháp luật nào phù hợp nhất để vừa nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước về dịch vụ logistics, vừa bảo đảm quyền tự do kinh doanh, giảm chi phí tuân thủ và tạo lập được môi trường thuận lợi nhất cho doanh nghiệp hoạt động và phát triển.

TS. Bùi Bá Nghiêm, Chuyên viên cao cấp, Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương) trình bày tham luận với chủ đề "Rà soát, sửa đổi Nghị định 163/2017/NĐ-CP: Những vấn đề đặt ra từ thực tiễn"

Yêu cầu pháp lý và thực tiễn của việc sửa đổi Nghị định số 163/2017/NĐ-CP

Theo TS. Bùi Bá Nghiêm, việc rà soát Nghị định số 163/2017/NĐ-CP trước hết là nhiệm vụ đã được Thủ tướng Chính phủ giao tại Quyết định số 2229/QĐ-TTg ngày 09/10/2025 phê duyệt Chiến lược phát triển dịch vụ logistics Việt Nam thời kỳ 2025 - 2035, tầm nhìn đến năm 2050 giao Bộ Công Thương chủ trì rà soát, sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế Nghị định trong giai đoạn 2025 - 2027. Chiến lược đồng thời đặt ra các mục tiêu lớn: tốc độ tăng trưởng dịch vụ logistics bình quân 12-15% mỗi năm, giảm chi phí logistics xuống tương đương 12-15% GDP, đưa Việt Nam vào nhóm 40 quốc gia và vùng lãnh thổ đứng đầu về Chỉ số hiệu quả logistics và có 80% doanh nghiệp logistics sử dụng giải pháp chuyển đổi số trong giai đoạn 2025 - 2035.

Đây không chỉ là yêu cầu cập nhật một văn bản dưới luật, việc sửa đổi phải đặt trong bối cảnh trật tự pháp lý mới. Luật Đầu tư số 143/2025/QH15 đã thu hẹp đáng kể Danh mục ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện; trong đó không còn duy trì kinh doanh dịch vụ logistics như một ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện độc lập và đã loại dịch vụ làm thủ tục hải quan khỏi danh mục. Luật Đầu tư sửa đổi số 24/2026/QH16 tiếp tục cắt giảm, điều chỉnh danh mục và xác lập nguyên tắc tổ chức, cá nhân được kinh doanh các ngành, nghề đã bị bãi bỏ mà không phải đáp ứng điều kiện đầu tư kinh doanh kể từ thời điểm luật có hiệu lực.

Đối với đại lý làm thủ tục hải quan, lộ trình chuyển đổi đã được xác lập rõ hơn. Nghị quyết số 66/NQ-CP yêu cầu không tiếp tục thực hiện các điều kiện tại khoản 1 và khoản 2, Điều 20 Luật Hải quan, chuyển sang quản lý bằng tiêu chuẩn hoạt động, tiêu chuẩn nhân viên đại lý và hậu kiểm. Luật số 11/2026/QH16 ngày 23/8/2026 sửa đổi Điều 20 Luật Hải quan theo hướng bỏ cấu trúc điều kiện kinh doanh, xác định đại lý là doanh nghiệp được thành lập và hoạt động theo pháp luật, có nhân viên đại lý để thực hiện khai hải quan; luật có hiệu lực từ ngày 01/3/2027...

Bên cạnh những thay đổi mới về căn cứ pháp lý, thực tiễn thi hành Nghị định số 163/2017/NĐ-CP gần 10 năm qua cũng ghi nhận một số vấn đề, bất cập phát sinh cần xử lý như: phạm vi điều chỉnh và cách phân loại tại Điều 3 vẫn dựa chủ yếu vào danh mục dịch vụ, khó phản ánh đầy đủ dịch vụ tích hợp, logistics nền tảng, hoàn tất đơn hàng, chuỗi lạnh và dịch vụ dựa trên dữ liệu; quy định cơ chế trách nhiệm và giới hạn trách nhiệm chưa phản ánh đầy đủ chuỗi dịch vụ có nhiều nhà thầu; chưa có nguyên tắc đủ rõ về logistics số, dữ liệu, chứng từ điện tử và kết nối thủ tục; chưa phân định đầy đủ nền tảng trung gian với doanh nghiệp đứng tên cung ứng dịch vụ trọn gói; logistics xanh đã trở thành yêu cầu của thị trường nhưng chưa được thể hiện thành nguyên tắc, phương pháp đo lường và lộ trình chuyển đổi phù hợp với năng lực doanh nghiệp; công tác tổ chức thực thi còn phân tán...

Cộng đồng doanh nghiệp logistics và xuất nhập khẩu cần chủ động tham gia xây dựng quy định mới về kinh doanh dịch vụ logistics với tư cách là đối tác đồng kiến tạo chính sách.

Đề xuất 6 nhóm chính sách định hình khuôn khổ mới về kinh doanh dịch vụ logistics

Từ những vấn đề phát sinh trong thực tiễn thi hành Nghị định 163/2017/NĐ-CP nêu trên, TS. Bùi Bá Nghiêm đề xuất 06 nhóm chính sách.

Nhóm chính sách thứ nhất về phạm vi điều chỉnh, khái niệm và phân loại dịch vụ. Nghị định mới cần bám sát Điều 233 Luật Thương mại 2005, xác định logistics là hoạt động thương mại gồm một hoặc nhiều công việc trong chuỗi lưu chuyển hàng hóa. Danh mục dịch vụ chỉ dùng để nhận diện, thống kê và đối chiếu cam kết quốc tế; không phải căn cứ phát sinh giấy phép.

Nhóm chính sách thứ hai về điều kiện kinh doanh và tiếp cận thị trường. Đề xuất bãi bỏ cấu trúc Điều 4 Nghị định số 163/2017/NĐ-CP hiện hành về điều kiện kinh doanh dịch vụ logistics. Nghị định mới chỉ cần xác lập nguyên tắc: thương nhân được kinh doanh dịch vụ logistics theo quyền tự do kinh doanh; trường hợp trực tiếp thực hiện hoạt động thuộc ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện thì tuân thủ pháp luật chuyên ngành tương ứng. 

Đối với nhà đầu tư nước ngoài, cần thiết kế thành mục riêng về tiếp cận thị trường, áp dụng theo pháp luật đầu tư, Danh mục hạn chế tiếp cận thị trường và điều ước quốc tế; đồng thời xây dựng bảng tra cứu điện tử theo từng phân ngành. Không nên sao chép một danh mục tỷ lệ sở hữu cố định vào Nghị định nếu danh mục đó có thể không đầy đủ khi cam kết mới có hiệu lực.

Nhóm chính sách thứ ba về trách nhiệm, giới hạn trách nhiệm, khiếu nại và tranh chấp. Cần xác định trách nhiệm theo vai trò thực tế. Doanh nghiệp chỉ làm trung gian kết nối chịu trách nhiệm trong phạm vi trung gian; doanh nghiệp đứng tên nhận cung ứng dịch vụ trọn gói phải chịu trách nhiệm đối với phần việc đã cam kết, kể cả khi thuê nhà thầu phụ. 

Mức giới hạn 500 triệu đồng cho mỗi yêu cầu bồi thường cần được đánh giá bằng hồ sơ thực tế. Cần so sánh phương án giữ mức tiền, tính theo kiện hoặc khối lượng và tham chiếu đơn vị quyền rút vốn đặc biệt; đồng thời đánh giá khả năng mua bảo hiểm của doanh nghiệp nhỏ. 

Nhóm chính sách thứ tư về logistics số, dữ liệu và kết nối thủ tục. Theo đề xuất, Nghị định mới cần thừa nhận chứng từ và thông điệp dữ liệu theo Luật Giao dịch điện tử; làm rõ trách nhiệm giữa người bán, nền tảng thương mại điện tử, nền tảng logistics và đơn vị vận chuyển; quy định nguyên tắc chia sẻ dữ liệu tối thiểu, đúng mục đích và đúng thẩm quyền. Với hàng xuất khẩu, nhập khẩu và quá cảnh, phải thực hiện nguyên tắc một lần khai báo, sử dụng lại dữ liệu đã tiếp nhận qua Cơ chế một cửa quốc gia và Cơ chế một cửa ASEAN, phù hợp với Hiệp định Tạo thuận lợi thương mại của Tổ chức Thương mại thế giới (WTO).

Dữ liệu dùng chung phải giúp giảm giấy tờ, quản lý theo rủi ro và đo được thời gian, chi phí trên từng khâu. Dữ liệu quản lý nhà nước, dữ liệu thương mại và dữ liệu cá nhân phải được phân loại; quyền truy cập gắn với chức năng và trách nhiệm bảo mật.

Nhóm chính sách thứ năm về logistics xanh. Đề xuất Nghị định mới nên quy định nguyên tắc và lộ trình, chưa đặt một giấy chứng nhận xanh bắt buộc cho mọi doanh nghiệp. Trước mắt, khuyến khích doanh nghiệp ghi nhận quãng đường xe chạy rỗng, nhiên liệu tiêu thụ, tải trọng thực chở, mức sử dụng năng lượng của kho và dữ liệu phát thải theo tuyến. Nhà nước ban hành phương pháp, tiêu chuẩn và cơ chế hỗ trợ theo thẩm quyền; doanh nghiệp lựa chọn giải pháp tối ưu tuyến, ghép chuyến, đổi mới phương tiện và sử dụng năng lượng sạch phù hợp năng lực.

Nhóm chính sách thứ sáu về điều phối, tổ chức thực thi và giám sát. Đề nghị thể chế hóa cơ chế điều phối phát triển logistics quốc gia bằng Ủy ban Chỉ đạo quốc gia, do một đồng chí lãnh đạo Chính phủ trực tiếp phụ trách, xác định Bộ Công Thương là cơ quan thường trực, thiết lập ngay bộ phận giúp việc chuyên trách đủ năng lực; đồng thời cần làm rõ Bộ Công Thương là cơ quan đầu mối quản lý nhà nước về dịch vụ logistics; các Bộ quản lý chuyên ngành chịu trách nhiệm đối với hoạt động thuộc phạm vi được giao; địa phương tổ chức thực hiện và phản ánh vướng mắc trên địa bàn. Cơ chế phối hợp phải gắn với cơ chế chỉ đạo, điều phối logistics quốc gia, có đầu mối thường trực, quy chế xử lý vấn đề liên ngành, liên vùng phải rõ và bộ chỉ tiêu đánh giá dựa trên kết quả thực tế.

Từ 6 nhóm chính sách trên, TS. Bùi Bá Nghiêm đề xuất phương án trình Chính phủ ban hành Nghị định mới thay thế Nghị định số 163/2017/NĐ-CP. Lý do không chỉ nằm ở quy định số lượng điều cần sửa đổi dự kiến hơn một nửa tổng số điều của Nghị định hiện hành mà ở việc căn cứ luật định, tư duy quản lý và cấu trúc chính sách đều có những thay đổi. Tuy nhiên, phương án thay thế Nghị định số 163/2017/NĐ-CP phải được chứng minh bằng hồ sơ đánh giá tác động, rà soát, xem xét từng điều, từng khoản: nội dung nào giữ nguyên; nội dung nào bãi bỏ; nội dung nào sửa; nội dung nào thuộc luật hoặc văn bản chuyên ngành; tác động đối với doanh nghiệp trong nước, nhà đầu tư nước ngoài, cơ quan quản lý và khách hàng... để so sánh chi phí, lợi ích và rủi ro có thể phát sinh.

Về lộ trình, TS. Bùi Bá Nghiêm đề nghị Bộ Công Thương tiếp tục hoàn thiện hồ sơ chính sách trên cơ sở tổng kết thi hành, rà soát pháp luật và đánh giá tác động; Bộ Xây dựng đối chiếu toàn bộ các hoạt động vận tải và vận tải đa phương thức; Bộ Tài chính đối chiếu về hải quan, kho ngoại quan, địa điểm kiểm tra giám sát, cơ chế một cửa và tiếp cận thị trường; Bộ Tư pháp thẩm định chặt chẽ thẩm quyền và nguy cơ phát sinh điều kiện kinh doanh ẩn. Các địa phương, tổ chức tham vấn tại nơi trực tiếp phát sinh hoạt động logistics; các hiệp hội logistics và doanh nghiệp cung cấp bằng chứng thực tế, không chỉ nêu kiến nghị chung.

Đặc biệt, cộng đồng doanh nghiệp logistics và xuất nhập khẩu cần chủ động tham gia xây dựng quy định mới về kinh doanh dịch vụ logistics với tư cách là đối tác đồng kiến tạo chính sách. Mỗi hợp đồng, mỗi bộ chứng từ, mỗi vụ việc chậm giao, mỗi khoản chi phí phát sinh đều có thể trở thành bằng chứng để sửa một quy định chưa phù hợp. Đồng thời, doanh nghiệp cần chuẩn hóa hợp đồng, quản trị dữ liệu, mua bảo hiểm phù hợp, đầu tư công nghệ và nâng cao trách nhiệm với khách hàng; cải cách thể chế chỉ phát huy đầy đủ giá trị khi đi cùng năng lực thực thi và văn hóa kinh doanh chuyên nghiệp...