Rà soát, xử lý trụ sở, công trình và đất đai sau sắp xếp đơn vị hành chính: Không để lãng phí tài sản công Bài cuối: Rõ cơ chế, rõ trách nhiệm

Để tránh tình trạng tài sản bỏ không, xuống cấp hoặc xử lý kéo dài, cần một cơ chế thống nhất, minh bạch, đồng thời phải xác định rõ trách nhiệm của từng cơ quan, đơn vị và người đứng đầu.

Trụ sở Đảng ủy, UBND xã Ứng Hòa, Hà Nội. Ảnh: Quang Thái

Gỡ điểm nghẽn pháp lý

Qua thực tế triển khai sắp xếp tổ chức bộ máy và đơn vị hành chính, vấn đề tài sản công dôi dư ngày càng hiện hữu rõ hơn. Tài sản sau sắp xếp không tập trung tại một vài địa điểm mà phân bố ở nhiều địa bàn, nhiều cơ quan, đơn vị với hiện trạng, nguồn gốc và hồ sơ pháp lý khác nhau.

Có những trụ sở nằm ở vị trí thuận lợi, diện tích lớn, giá trị đất cao nhưng không còn phù hợp với mô hình tổ chức mới. Ngược lại, có những cơ sở ở vị trí xa trung tâm, hạ tầng hạn chế, giá trị khai thác thấp nhưng vẫn phải duy trì chi phí quản lý, bảo vệ, duy tu.

Cũng có tài sản đang được sử dụng đan xen nhiều mục đích, liên quan đến nhiều cơ quan, đơn vị nên việc xác định phương án xử lý càng phức tạp. Điểm đáng lưu ý là tài sản công không chỉ được xác định bằng giá trị vật chất của công trình.

Đối với trụ sở, nhà, đất, giá trị còn nằm trong mối quan hệ với vị trí, quy hoạch, hạ tầng và khả năng chuyển đổi công năng. Một khu đất công nằm tại khu vực đang phát triển đô thị có thể trở thành nguồn lực quan trọng nếu được sử dụng đúng mục đích, đúng quy hoạch. Ngược lại, nếu để bỏ trống trong thời gian dài, tài sản vừa xuống cấp, vừa làm mất đi cơ hội khai thác nguồn lực.

Một trong những điểm nghẽn đầu tiên là hồ sơ pháp lý chưa đồng bộ. Trong quá trình hình thành và sử dụng qua nhiều giai đoạn, không ít cơ sở nhà, đất có sự thay đổi về cơ quan quản lý, mục đích sử dụng, hiện trạng hoặc ranh giới.

Có trường hợp hồ sơ đất đai chưa được cập nhật đầy đủ; có nơi giấy tờ về nhà, đất chưa thống nhất với hiện trạng; có tài sản trải qua nhiều lần điều chỉnh địa giới, tổ chức bộ máy nên việc xác định đơn vị quản lý hiện nay cũng không đơn giản.

Trong khi đó, quy hoạch đô thị, quy hoạch sử dụng đất và các quy hoạch chuyên ngành cũng có thể thay đổi. Một trụ sở từng được xác định là phù hợp với chức năng hành chính ở thời điểm trước có thể không còn phù hợp với định hướng phát triển không gian hiện nay. Nếu chưa làm rõ quy hoạch, việc quyết định chuyển đổi công năng hoặc đưa tài sản ra xử lý có thể phát sinh những vướng mắc mới.

Theo đánh giá của các chuyên gia, vấn đề không nằm ở việc thiếu nhu cầu đối với các khu đất, trụ sở dôi dư mà chủ yếu ở chỗ chưa kết nối được nhu cầu với cơ chế xử lý và hành lang pháp lý cụ thể.

Một tài sản muốn xử lý phải trải qua nhiều bước: Kiểm kê, xác định nguồn gốc, đánh giá hiện trạng, hoàn thiện hồ sơ pháp lý, đối chiếu quy hoạch, xác định nhu cầu sử dụng, lựa chọn phương án và thực hiện các thủ tục có liên quan.

Mỗi khâu lại có thể thuộc trách nhiệm của một cơ quan khác nhau. Chính sự phân tán về thông tin và trách nhiệm khiến quy trình xử lý dễ rơi vào tình trạng “đi từng cửa”.

Minh bạch để tăng hiệu quả giám sát

Theo kiến trúc sư Trần Ngọc Chính, Chủ tịch Hội Quy hoạch phát triển đô thị Việt Nam, quy trình xử lý tài sản dôi dư sau sắp xếp cần được tổ chức theo chuỗi thống nhất: Kiểm kê, phân loại, xác định pháp lý, xác định nhu cầu, lập phương án, phê duyệt, tổ chức xử lý, giám sát kết quả.

Trước hết, không chỉ thống kê số lượng trụ sở, nhà, đất mà cần xây dựng hồ sơ tương đối đầy đủ cho từng tài sản. Tiếp đó, tài sản dôi dư sau sắp xếp cần được phân loại ngay từ đầu theo từng nhóm: Tiếp tục sử dụng, điều chuyển, chuyển đổi công năng, thu hồi, bán hoặc đấu giá; đồng thời có nhóm riêng đối với những tài sản có hồ sơ pháp lý phức tạp.

Việc phân loại giúp lựa chọn phương án phù hợp với từng tài sản, bởi trụ sở ở khu vực trung tâm, có vị trí thuận lợi sẽ có cách xử lý khác với cơ sở ở vùng xa; công trình còn tốt cũng khác tài sản đã xuống cấp.

Đặc biệt, trước khi quyết định phương án, cần xác định rõ tình trạng pháp lý và sự phù hợp với quy hoạch. Việc đối chiếu đồng thời dữ liệu đất đai, hồ sơ tài sản công và quy hoạch hiện hành sẽ giúp xác định chính xác khả năng, giới hạn của từng phương án xử lý.

Cùng với đó, kiến trúc sư Trần Ngọc Chính cho rằng, cần đẩy mạnh số hóa và xây dựng cơ sở dữ liệu tài sản công theo một quy trình thống nhất, kết nối với dữ liệu đất đai, quy hoạch. Bên cạnh số hóa, cần phân cấp, phân quyền hợp lý để những trường hợp đơn giản được giải quyết nhanh ở cấp có thẩm quyền phù hợp. Tuy nhiên, phân quyền phải gắn với kiểm tra, giám sát, bảo đảm rõ quyền hạn, rõ trách nhiệm và hạn chế tình trạng hồ sơ phải qua quá nhiều tầng nấc.

Cùng chung quan điểm, PGS.TS Trần Kim Chung, nguyên Phó Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương cho rằng, trong quá trình xử lý tài sản công dôi dư sau sắp xếp đơn vị hành chính, đối với cả nước nói chung và Hà Nội nói riêng, cần công khai danh mục tài sản, phương án xử lý và kết quả thực hiện. Công khai không chỉ nhằm bảo đảm minh bạch trong quản lý tài sản công mà còn tạo điều kiện để người dân, doanh nghiệp và các cơ quan giám sát xã hội theo dõi quá trình xử lý. Với những tài sản có vị trí, quy mô và giá trị lớn, việc công khai thông tin về hiện trạng, quy hoạch, phương án sử dụng và tiến độ xử lý càng cần thiết.

Tuy nhiên, cũng cần có cơ chế riêng đối với những trường hợp đặc thù. Những tài sản có hồ sơ pháp lý phức tạp, sử dụng không hiệu quả hoặc không còn phù hợp với quy hoạch cần được rà soát theo từng nhóm vấn đề, thay vì để “nằm chờ” trong quy trình chung.

PGS.TS Trần Kim Chung cho rằng, có thể nghiên cứu cơ chế xử lý theo hướng xác định rõ cơ quan đầu mối chịu trách nhiệm tháo gỡ; tổ chức rà soát liên ngành đối với hồ sơ phức tạp; đồng thời quy định thời hạn giải quyết và phương án xử lý nếu không đủ điều kiện tiếp tục sử dụng...

Nếu được thực hiện bài bản, đây có thể là dịp tái cấu trúc mạng lưới cơ sở hành chính, bố trí lại không gian công cộng, bổ sung các thiết chế xã hội cần thiết và khai thác hiệu quả hơn nguồn lực đất đai đô thị.

Ngược lại, nếu thiếu cơ chế thống nhất, thiếu dữ liệu và không quy rõ trách nhiệm, tài sản dôi dư có thể tiếp tục trở thành những điểm nghẽn kéo dài, thậm chí phát sinh thêm chi phí quản lý và nguy cơ lãng phí.

Vì vậy, yêu cầu đặt ra là biến quá trình sắp xếp bộ máy hành chính, xử lý trụ sở, nhà, đất và các tài sản công dôi dư thành cơ hội tái cấu trúc, chứ không chỉ là bài toán thu gọn đầu mối.