Rắn độc và rừng hoang đã 'bỏ bùa' họ như thế đó

Bao năm hài hước nghĩ đến chó là mỉm cười “Nhật Tân”, trông thấy rắn là tủm tỉm “Lệ Mật”, đến một ngày, tôi đi rừng và tình cờ gặp những bạn trẻ (thường là học sinh trung học và sinh viên) đi tìm rắn để “herping”, với niềm đam mê lạ lùng, không khác gì việc “bị bỏ bùa”. Thuật ngữ herping đã khá phổ biến trên thế giới, trong đó có những người Việt yêu môi trường như chúng tôi, để nói về hoạt động đi vào hoang dã tìm các loài bò sát (rắn, rùa, thằn lằn…) và lưỡng cư (ếch, nhái, kỳ nhông…).

Từ chỗ say mê đi tìm rắn, nhóm đã thành lập Viet Snake Rescuer - Cứu hộ rắn Việt Nam (VSR) để cứu hộ rắn, thả chúng về môi trường tự nhiên. Nhà dân, công sở hay bất cứ đâu có rắn, bà con sẽ gọi cho nhóm qua đường dây nóng. Các thành viên tới tìm hiểu, bắt rắn đem đi tái thả. Như thế người dân được an toàn, rắn không bị đánh cho bẹp đầu rồi giết mổ. Có khi họ vào nhà dân, sững sờ bắt con trăn nặng 130kg, đưa tới rừng bảo tồn cách đó 140km để thả.

Có lần, trong một ngôi chùa ở miền Nam, nghe các vị sư báo tin khẩn, Phan Tấn Lộc (một sinh viên, thành viên nhóm VSR ở TPHCM) cấp tốc tới và bốc dỡ cả một kho củi lớn, tìm ra con rắn hổ mang bành khổng lồ, nó phè phè, cái bành ở cổ khum như quạt nan, tất cả người xung quanh chạy tán loạn. Lộc bắt con rắn, bỏ vào bao tải chuyên dụng, liên lạc với lực lượng kiểm lâm, viện sinh thái, tìm sinh cảnh phù hợp đưa về nơi an toàn cho cả "bé Na" và cho con người.

Rắn hổ mang Trung Quốc được Phan Tấn Lộc dẫn phóng viên Tiền Phong và 2 du khách Singapore tìm chụp tại bãi giữa sông Hồng (Hà Nội). Ảnh: Đ.D.H

Trước giờ đi tìm rắn ở Hà Nội, Phan Tấn Lộc (bên phải) bay từ TPHCM ra, hẹn nhau giữa cầu Long Biên (Hà Nội) cùng hai vị khách ngoại quốc. Ảnh: Đ.D.H.

Lúc đầu cứ nghĩ họ làm đề tài nghiên cứu, hay đi bắt rắn bán cho… làng Lệ Mật hoặc các nhà hàng đặc sản. Hỏi ra mới biết họ đam mê tìm hiểu về các loài rắn, gặp rắn càng độc thì càng thích thú. Đi với họ có nhiều du khách quốc tế nhễ nhại mồ hôi, thiết bị chụp ảnh đắt tiền, các bộ tản sáng - chao đèn - đèn hắt cứ tưng bừng như của đoàn làm “siêu phẩm" phim nhựa giàu có nào đó. Đèn pin đội đầu toàn loại đắt đỏ, thêm trang bị đi rừng như chiến binh hoang dã.

Mỗi lần gặp rắn lục, cạp nong, cạp nia hay hổ mang chúa… là họ tiếp cận với tất cả sự hào hứng, lãng mạn và hít hà không giấu diếm. Thậm chí, cầm trên tay trần mân mê, vuốt ve (với một số loài không độc), dùng găng tay herping nhập ngoại trị giá vài chục triệu đồng để bày tỏ sự thân thiện với các loài siêu độc “cắn phát chết luôn”. Với người thận trọng hơn thì họ dùng que sắt có ngoàm cong chuyên dụng để giữ, bắt, giơ rắn lên cao nhằm chụp ảnh, nghiên cứu mà không bị chúng cắn, không làm ảnh hưởng tới sức khoẻ, tập tính tự nhiên của rắn.

Lần đầu, bạn Nguyễn Minh Phú (SN 2004, sinh viên ngành Marketing Thương mại - Trường Cao đẳng Kinh tế Đối ngoại, TPHCM) thấy tôi đeo máy ảnh, lại tò mò hỏi về giới “phải lòng rắn độc”, cậu ta (bấy giờ 19 tuổi) bảo: Anh cứ chụp thử, ngắm kỹ, dần dà sẽ biết vì sao em và nhiều người khác sẵn sàng bỏ rất nhiều sở thích cá nhân khác, sểnh ra là vào rừng tìm rắn. Cũng như người mê cây cảnh, mê thể thao, mê câu cá, mê chụp ảnh chim chóc, chúng tôi mê rắn. Cả trong nước và quốc tế, anh “google” (tìm kiếm trên internet) mà xem, cộng đồng này rất đông. Phú nói rồi giới thiệu với tôi các bạn người nước ngoài đang đi cùng Phú.

Nguyễn Minh Phú là hướng dẫn viên, là chuyên gia tổ chức nói chuyện, giảng dạy chuyên đề về rắn độc và các loài bò sát nói chung. Cậu là thành viên sáng lập Nhóm VSR, “uy tín” trong giới mê rắn của cậu lớn, nên bạn bè khắp năm châu tơi tới liên lạc, nhờ đưa đi khắp các cánh rừng từ Bắc chí Nam, từ đất liền ra hải đảo, từ đỉnh núi cao nhất Đông Dương Phanxipang tới các hang động núi đá Tuyên Quang… để tìm, ngắm và chụp ảnh rắn và loài bò sát, lưỡng cư khác. Tiền đô la thu được từ hoạt động này, họ dùng để hóa giải xung đột người - rắn, bảo vệ bà con, cứu hộ, tái thả, bảo vệ các loài rắn quý trước rất nhiều nguy cơ mai một, thậm chí tuyệt chủng. Một trong số đó là nạn săn bắt làm đặc sản trên bàn tiệc; nguy hiểm nhất là các đường dây thu gom rắn, bò sát quý hiếm, đặc hữu của Việt Nam, bán buôn với số lượng lớn ra nước ngoài.

Tôi và Phú sau đó đã dành nhiều thời gian điều tra về hoạt động này.

Một ngày Hà Nội nắng nỏ nồng nã, Nguyễn Minh Phú nhắn tin rủ tôi bay vào TPHCM, rồi đi tái thả rắn mà nhóm VRC đã cứu hộ vào Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai, TP. Đồng Nai. Phú và Phan Tấn Lộc (cũng là một sinh viên, hoạt động trong nhóm) dẫn tôi đi từ buổi chiều, ăn tạm bữa tối rồi luồn rừng herping tới khi trời gần sáng. Cả ba nai nịt gọn gàng và trang phục phủ kín hầu khắp cơ thể để luồn lách và căng mắt, căng tai ra quan sát nghe ngóng quanh các “thủ phủ rắn độc”. Thuốc chống côn trùng các loại được trưng ra hết cỡ. Chân máy ảnh, hệ thống tản sáng cho sử dụng đèn flash chuyên nghiệp hầu như là thứ bắt buộc phải có, để chụp hoang dã trong đêm.

Tôi gắn bó với khu vực này khá nhiều, những tưởng các đồng chí kiểm lâm đưa mình đi bao ngày tháng chụp chim, thú, nghiên cứu sinh cảnh, kể cả việc voi hoang dã xuất hiện ở Vĩnh Cửu ra sao, mình đã thuộc lắm rồi. Ai ngờ, đi với Phú, Lộc mới hiểu: Đêm rừng Mã Đà (với các địa danh huyền thoại Chiến khu D, căn căn cứ Trung ương Cục miền Nam) thật kỳ ảo. Vô số những giếng tròn bằng cái nong đại, quây xi-măng ở trong rừng vừa làm nơi chứa nước chống cháy rừng, vừa là nơi cho các loài lưỡng cư “ca hát” vui vầy về đêm. Chúng tới tắm, uống nước, tán tỉnh inh ỏi.

Các loài ếch, nhái và rắn hoạt động về đêm, dưới ánh đèn pin đội đầu của chúng tôi, qua ống kính macro, tele zoom, hiện lên thật lộng lẫy. Mắt đẹp, dáng điệu đà, tập tính yêu đương của chúng với những nguyên tắc tiến hoá kỳ bí, dễ khiến người ta phải lòng.

Đi qua nhiều con suối cạn, chằng chịt dây leo, đặc biệt là những trảng rừng mênh mông các cây song, mây lớn cuồn cuộn như vô thiên lùng các con mãng xà, Phú và Lộc bảo, đề phòng nhất, sợ nhất là bị ong vò vẽ và rắn độc cắn. Họ từng gặp những tổ ong “tử thần” trong đêm hoang vắng, chúng lao như những viên đạn về phía “kẻ thù”. Không có kiến thức sinh tồn dễ gặp hoạ. Còn rắn thì…

Bạn Phan Tấn Lộc trong những chuyến đi rừng ở miền Bắc cùng PV Tiền Phong.

Vừa nói, một con rắn lục cuộn tròn ngay cành cây trước mắt, đuôi nó đo đỏ. Mắt rắn long lanh màu đỏ nâu “quyến rũ”, giữa hình tròn con ngươi bóng bẩy ấy, có một vệt ngang màu đen xẻ ngang. Nó hắt ánh nhìn lạnh lùng về phía chúng tôi. Phú gần như sờ tay vào “bé Na”, chúng cũng không có ý định bỏ đi.

“Nhưng một cú đớp có thể… đi một mạng người”, Phú nói và cho biết thêm “rắn tấn công người bằng biện pháp… tầm nhiệt. Cú đớp được thực hiện nhờ cảm nhận về nhiệt trên cơ thể “con mồi”. Nhưng, các loài rắn đều chắt chiu nọc độc để tự vệ và tấn công con mồi. Mình không trêu nó, nó cũng chẳng ăn thịt được mình, chả có cớ gì nó phí phạm nọc độc làm gì? Vấn đề là thái độ!”.

Sau đó, Phú tới gần và tìm cách tạo dáng bạn rắn xinh đẹp cho chúng tôi chụp ảnh. Móc sắt nhẹ nhàng ghếch cái đầu với đôi mắt đỏ mỹ miều của rắn xanh lên “cho nó oai phong”. Phú nói vậy và làm vậy, rắn ta vẫn im lặng quan sát, thủ thế.

Chuyến ấy, ngoài mấy loài rắn lục, chúng tôi còn gặp “bẫy mìn” cực kỳ đáng sợ, rắn chàm quạp (rắn Cà Tên, rắn Hổ Bướm, rắn khô mộc, rắn lục nưa), với thân màu nâu xám mốc và hoa văn đẹp mê hồn, đầu hình tam giác với cái nhìn có gì đó thật hung hiểm. Loài rắn kịch độc này hay cuộn tròn phục kích con mồi trên lá khô của miền Đông Nam Bộ, chúng lẫn vào màu lá mủn mục. Được ví như một cái "bẫy mìn" tròn tròn, chúng ngụy trang bậc thầy, rồi lúc cảm thấy bị đe dọa bèn ngóc đầu lên với cú táp tử thần gây rối loạn đông máu, xuất huyết và hoại tử.

Lộc và Phú cùng mổ rắn lục, gỡ bỏ các cụm sán trắng trước khi tái thả chúng vào Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hoá Đồng Nai. Ảnh: Đ.D.H.

Hôm ấy, Minh Phú và Tấn Lộc cũng xin phép kiểm lâm sở tại, chính thức tái thả nhiều loài rắn về lại tự nhiên, sau khi nhóm vận động các chủ buôn lậu rắn giao nộp, để VSR chăm sóc, chữa bệnh cho các “bé Na”. Tại khoảnh rừng thưa, cũng là khi chúng tôi gặp các đồng chí kiểm lâm đi tuần, Lộc đeo găng tay y tế, mổ “tiễu trừ” các ổ sán trắng trên một cá thể rắn lục, khiến tất cả chúng tôi đều phải lạnh gáy lùi ra xa, rồi không thôi cảm kích trước tấm lòng của những người trẻ trót lỡ “bị bỏ bùa” bởi loài rắn và các cánh rừng hoang thẳm.

Một số loài rắn mà nhóm VSR cùng chúng tôi chụp được sau thời gian đi rừng ở Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai và vùng lân cận. Ảnh: Đ.D.H - Tấn Lộc - VSR.

Tôi ngoảnh lại, cành cây này, 3 anh em vừa định luồn qua như hàng nghìn cành cây khác đã “đụng chạm” suốt từ chập tối tới “nửa đêm, giờ Tý, canh ba” lúc này. Chắc chắn nó sẽ chạt vào tay chân, mặt mũi người ta khi ai đó luồn qua. Vậy giả dụ tôi hay ai đó đi qua, mà không có Phú với Lộc tìm ra con rắn lục đuôi đỏ ẩn mình xanh biếc trong tán lá “việc của mình là xanh” kia thì liệu điều tồi tệ có xảy ra không? Bất giác, tôi buông máy ảnh, để nó treo trước ngực, còn tay mình thì giấu kín vào trong túi áo gió. Mũ áo gió được mở ra trùm, khẩu trang, khăn quàng cổ, giày đi rừng, bít tất chống côn trùng. Toàn thân kín mít, trừ hai góc gò má và vài khoảng hở nhỏ xung quanh cặp kính cận 5,1 đi-ốp. Cũng chỉ dám hy vọng sẽ an toàn.

Đi qua những con suối cạn um tùm cây, phải vạch cây phát lối mà đi, vừa đi vừa quét đèn pin tìm rắn, ếch, kỳ nhông. Đó là những loài ăn đêm đầy màu sắc, sinh động mà Phú và Lộc say mê đã nhiều năm. Đôi khi, họ còn gặp “ông tượng” (voi) đi ăn đêm trong trạng thái tuyệt đối hoang dã. Gặp từng đôi chim xanh đỏ co chân ngủ trên cành cây, cú lợn rừng, dù dì phương Đông (Brown Fish Owl) chớp chớp đôi mắt sáng rực kiêu hãnh, chúng ngó nghiêng đầu, dứ dứ cổ thăm dò trước khi bay vụt đi.

Lại nhớ chuyến đi Lào Cai, leo đỉnh Phan Xi Păng - nóc nhà của Việt Nam và cả ba nước Đông Dương. Ngoài tôi với Phú còn có hai người đến từ Singapore cũng mê rắn. Một bạn trẻ có tổ tiên gốc gác Trung Hoa, một ông trung niên người gốc Mỹ, sống và làm việc ở Singapore đã hơn chục năm ròng. Họ có niềm đam mê mà chắc chắn nhiều người Việt sẽ coi là kỳ lạ: Đi tìm rắn xuyên quốc gia. Họ làm việc, tích cóp tiền và đi khắp thế giới để tìm và chụp ảnh rắn, cũng không triển lãm ảnh hay bán ảnh cho ai cả. Cũng chẳng đăng tải lên mạng xã hội theo cách mà nhiều nghệ sĩ Việt Nam đang làm. Thậm chí họ cũng chẳng chụp ảnh, chỉ ngắm thôi, thế là đủ.

Phú lúc đó đang dẫn một đoàn khách ngoại quốc đi “soi rắn” khác ở xa Hà Nội, cu cậu nhờ tôi đón hai người bay từ Singapore kia tại sân bay quốc tế Nội Bài rồi lái xe đưa họ lên Sa Pa, thuê khách sạn cho họ ở. Hôm sau, Phú đi xe đêm lên, chúng tôi đăng ký với các đồng chí kiểm lâm ở Trạm Tôn, Vườn Quốc gia (VQG) Hoàng Liên, mua vé, thuê thêm 3 người dẫn đường vác đồ dân tộc Mông. Thế là miệt mài leo núi, lúc trời nắng thì lủi trong tán rừng nguyên sinh, khi mưa thì áo mưa trắng toát được Phú chuẩn bị sẵn. Các cỗ máy ảnh trị giá dăm bảy trăm triệu đồng được bỏ vào trong quẩy tấu - gùi tre bóng nhẫy của gã đàn ông họ Thào vừa lên chức ông nội. Phú đi trước, thơ thẩn như tín đồ thơ Xuân Diệu “chàng trai đi học nghe chim giảng/Không thuộc bài đâu: Ấy sự thường”. Nghe nói cậu sinh viên Nguyễn Minh Phú lần này phải xin nghỉ học để thực hiện đam mê tìm rắn Phan Xi Păng của mình.

Rắn và ếch, do Tấn Lộc chụp tại Tuyên Quang, Lào Cai và Lâm Đồng.

Phú kể nhà ở vùng ven TPHCM, lúc nhỏ em thấy nhiều rắn và ngày càng tò mò về sự đa dạng của hơn 250 loài rắn (trong tổng số hơn 500 loài bò sát lưỡng cư) ở Việt Nam. Cậu nuôi hai con rắn nước, nghiên cứu về tập tính và thức ăn của chúng, nhìn sâu vào mắt và cách “bắn lưỡi” thò thụt nhanh như chảo chớp của chúng, thấy quá đẹp và bí ẩn. Bỏ số tiền hơn 300 USD tiết kiệm (và xin bố mẹ), mua một cuốn sách kinh điển về các loài rắn lục ở châu Á, viết bằng tiếng Anh. Đó là cuốn Asian Pitvipers. Năm học lớp 10, Phú đã “đứng lớp” trò chuyện với học sinh về sơ cứu khi chẳng may bị rắn cắn, làm thế nào để khi gặp rắn thì người vẫn an toàn, mà các “bé Na” vô tội không bị đập chết. Năm lớp 11, Phú đã được mời diễn thuyết tại hiện trường, đưa ra những lời khuyên hữu ích cho các nhóm leo núi ở Núi Dinh huyền thoại, cách TPHCM khoảng 75 km.

Hành trình tìm rắn lãng mạn và cam khó trên dãy Hoàng Liên Sơn (tỉnh Lào Cai) của Nguyễn Minh Phú cùng nhóm “mê rắn” người nước ngoài. Nhiều loài rắn quý, hiếm, đẹp đã được ghi nhận bằng hình ảnh. Ảnh: Đ.D.H

Càng ngày, Phú như càng chìm vào các bước chân tiến hoá của lịch sử trái đất. Phú quyết định vượt qua vùng an toàn, thả hai bạn rắn nước mình đang nuôi ra và đi tìm các “bé Na” ở khắp Lâm Đồng, Đồng Nai, Hà Giang cũ, Lào Cai. Cậu lập một kênh Tik Tok, rồi tràn ngập trên facebook cá nhân của Phú là hình ảnh cậu bắt rắn, chơi với rắn, bảo vệ người dân khỏi nguy cơ rắn cắn, truyền cảm hứng cho người trẻ về giá trị thẩm mỹ, giá trị đa dạng sinh học và vai trò trong chuỗi cân bằng sinh thái mà loài rắn “dâng hiến” cho con người và quả đất… Đặc biệt, Phú và Lộc đều rất trăn trở và cảm thấy trách nhiệm cộng đồng đè nặng lên vai mình, mỗi khi gặp các đường dây thu mua khối lượng lớn, “tận diệt” các loài rắn đẹp, quý để bán ra nước ngoài.

Đang dở chuyện, thi thoảng mở iPhone (Phú và Lộc lúc đó còn nghèo, sử dụng chung một cái iPhone hiện đại để chụp ảnh và giao tiếp với “đối tác”, ai dấn thân vào đường xa núi thẳm thì được ưu tiên cầm “hàng xịn” đi theo) cho tôi xem ảnh thì bỗng dưng Phú khựng lại. “Anh Hoàng!”, tiếng cu cậu thì thào. Hai gã đến từ Singapore với mấy người Mông đồng loạt đứng im như tượng. Ven con đường ướt đẫm sương sớm, sương nặng hạt và mưa bụi viền như bạch ngọc dọc các mép lá, các rìa cành cây, ánh sáng ban mai chiếu xiên, tạo ra một những tiểu cảnh li ti như cõi thần tiên.

Chúng tôi đang tìm về một thế giới nhỏ bé, xinh đẹp, bí ẩn và đầy nọc độc chết người, nên có cảm giác, thay vì mãn nhãn phóng tầm nhìn ra đại cảnh Hoàng Liên Sơn như mọi lần, giờ đây mắt tôi sử dụng chế độ “zoom” của máy tê-lê. Thấy rồi, ở chạc ba một cây bụi, một dải màu xanh mỹ miều uốn lượn. Rắn lục Hoàng Liên Sơn. “Loài này có độc và rất nguy hiểm”, Phú vừa tiến đến gần, sợ nó lủi mất thì có trời tìm lại được, một mặt cu cậu xua tay về phía sau, ra hiệu cho chúng tôi đứng im hoặc giật lùi giữ khoảng cách.

Khi con rắn có vẻ không bị căng thẳng, Phú yên tâm về việc nó sẽ không đào thoát, dầm cái màu xanh thiên thần của mình rồi mất hút vào trong cỏ ướt mênh mông kia. Sau gần 2 giờ đi bộ, chúng tôi thỏa sức chiêm ngưỡng một con rắn tuyệt đẹp. Mắt nó to màu nâu đỏ, bóng nhẫy, tròn xoe; thân rắn xanh biếc lại pha vàng, dọc thân có dải màu đỏ tươi. Từng vảy rắn xếp rất nghệ thuật, đều tăm tắp. Không ai không sợ con rắn này, kể cả Phú; nhưng chắc chắn rằng, khó ai có thể phủ nhận sự thật là đứng về mặt thẩm mỹ nó được Trời sinh ra rất đẹp. Gã người Singapore như hiểu ý tôi, mỉm cười "nhan sắc nào cũng nguy hiểm, ông bạn ạ".

Cuối ngày, chúng tôi vào một khu lán trông nương ngủ nhờ. Hai vợ chồng cụ ông người Mông đi hái măng về, nhận ra người dẫn đường của chúng tôi vốn cùng xã nên hai bên hào hứng lắm. Cả hai bật đèn pin lấy ánh sáng để cụng ly rượu thịt tơi tới. Mấy gã người Mông mang theo thịt, cá, gạo, xì xụp nấu đến đâu bày tiệc lá tới đó.

Từ lúc trời chưa tối, củi đốt lên lan man khói lam chiều, ai nấy hong khô quần áo vốn lép nhép sương ẩm và mồ hôi leo núi, chờ tới đêm, tiếp tục đi soi rắn. Có khi soi cả mấy tiếng đồng hồ do thời tiết biến động, rắn chả đi kiếm ăn. Lúc về, đang xin xô nước suối hiếm hoi, hâm nóng để rửa ráy thì anh bạn gốc Mỹ hú lên. Con rắn màu nâu cam, đôi mắt bóng nhẫy như cái cúc áo nhựa vân vi nằm cuộn tròn trong nhà tắm gần bếp. Chỗ này ấm, nên loài máu lạnh hay vào sưởi. Gần nóc nhà Việt Nam, nên sương mù đặc quánh và đêm về lạnh tê tái.

Tôi hỏi cậu người gốc Mỹ: Sao hú to thế, sợ à? Cậu bảo: Tớ vui quá, tìm nó cả ngày không thấy, giờ lại được chụp ảnh nó ngay tại chỗ mình ngủ! Phú cầm con rắn, bảo: Nó trông hầm hố thế này nhưng không có độc đâu. Mấy người ở trên núi trông trâu bò và làm rẫy có ý bắt con rắn khá to ấy để nướng mọi cải thiện bữa tối, Phú kiên quyết đòi đi thả nó về đúng sinh cảnh rừng rú.

Dọc đường khuya, Phú bảo chúng tôi chuẩn bị chao đèn flash, các “mâm” tản sáng to như cái mâm ăn cơm, khum như cái lồng bàn (ấn nút là chúng thu lại như kiểu của cái ô che nắng), rồi cu cậu thả rắn ra một khu có nhiều thân gỗ mục lớn. “Loài này thích săn bắt chuột làm thức ăn”, Phú nói. Rồi chưa thoả mãn với các góc chụp, khách nước ngoài yêu cầu Phú tạo hình cho con rắn cuồn cuộn nằm, ngóc đầu lên nhìn khách xa.

Phú có “võ” bí mật, có thể bảo ban các người mẫu mỹ nữ, mỹ nam của nhiều loài rắn rất hay: cậu vuốt ve con rắn cho nó thấy thư giãn, rồi khum hai bàn tay, ủ nó gần như kín mít trong đó. Hơi ấm của bàn tay, ánh sáng không thể lọt vào (ánh sáng mặt trời hoặc ánh đèn pin), nên rắn thấy rất lý tưởng, rất yên ổn, an toàn. Nó nằm cuộn tròn, kê đầu lên khúc thân mình mà thư giãn. Phú bỏ tay ra, con rắn vẫn trong tư thế tuyệt đẹp, đôi khi kiêu hãnh oai phong, thoả sức cho mọi người chụp. Vài phút sau, định thần lại, thấy trời vẫn lạnh căm và ánh sáng với tiếng lao xao vẫn ùa ập về như cũ, rắn ta lại (có lẽ) tỏ ra thất vọng, lặng lẽ trườn đi.

Có những đêm, tôi với nhóm của Phan Vũ Phúc Lân (SN 2008, lần đầu đi với tôi, Lân học cấp 3, nay đã là sinh viên trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TPHCM, cậu mê tìm hiểu, chụp ảnh rắn từ năm học lớp 9) đi từ chập tối tới gần sáng tìm rắn ở trong khu vực xa xôi của Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà (tỉnh Lâm Đồng). Trạm kiểm lâm ấy nằm cách trung tâm Đà Lạt khoảng 60km về phía đèo Khánh Lê đi Nha Trang. Trước khi bay vào xứ hoa đào, tôi phải liên lạc với lãnh đạo Cục Lâm nghiệp và Kiểm lâm (Bộ Nông nghiệp và Môi trường), cam kết nhiều nội dung với ông Tôn Thiện An - Giám đốc Vườn quốc gia, rồi mới tự tin “ăn nhờ ở đậu” tại Trạm kiểm lâm Yang Ly, chờ khi trời tối “thâm nhập” các cánh rừng già. Nơi này, lưng đèo gió lớn, sương mù khí lạnh (nên trung tâm nuôi và nghiên cứu cá hồi cũng đặt ở đây), cây thường xanh với rừng rêu mốc thếch, là xứ ở của các loài rắn và ếch tuyệt đẹp, trong đó có ếch ma cà rồng.

Thật sự là những chuyến đi tìm rắn suốt đời không thể nào quên, khi gió trên ngàn cây cuồng quẫy, nỗi sợ lớn nhất của tôi là cành cây gãy đổ, nếu rủi ro xảy đến thì tôi và cậu bé Phan Vũ Phúc Lân và người “đồng bào” (bà con dân tộc ít người) dẫn đường, sẽ làm sao cứu được nhau? Nỗi sợ đó còn lớn hơn nỗi sợ các cá thể rắn độc máu lạnh kiếm ăn đầy rẫy ở các con suối nước lạnh căm mà chúng tôi bì bõm lội.

Càng đi, tôi mới càng cảm mến và khâm phục cậu bé Phan Vũ Phúc Lân và những “tín đồ rắn độc” khác. Tình yêu thiên nhiên đến tận cùng, như cách người ta nghiện cái gì đó đến cao độ. Nghe tin tôi liên lạc được để vào vườn quốc gia “thủ phủ” soi ếch, soi rắn, Lân viết giấy xin nghỉ học, bắt xe khách từ TPHCM lên, dưới sự hướng dẫn của một người đam mê rắn khác là anh Diệp Tùng (trong nhóm của Lân). Mỗi lần kiệt sức giữa rừng đêm, mỗi lần mắt Lân sáng rực khi tìm thấy rắn, cầm con rắn trong tay, tạo “sân chơi rắn độc” đầy thẩm mỹ cho người trong và ngoài nước chụp ảnh, tôi thấy ngọn lửa đam mê trong cậu bé thật sự rực sáng. Chợt nhớ câu này ở giữa rừng: Là núi cao thì phải có thác treo, là đá tảng phải có rêu bám, và là con người thì phải có những đam mê. Câu ấy dành cho các cậu bé ấy.

Nhưng, đam mê với rắn độc thì quả cũng là không dễ hình dung.

4 năm qua, tôi đã đi các nhóm cứu hộ và chụp ảnh rắn ở khắp Bắc, Nam, từ Mã Đà, Thác Mai, TP. Đồng Nai tới các Vườn quốc gia Bidoup Núi Bà - Cát Tiên (tỉnh Lâm Đồng), Tam Đảo (tỉnh Phú Thọ); từ các vườn quốc gia kế bên thủ đô như Ba Vì, tới nóc nhà Đông Dương - dãy núi lớn Hoàng Liên Sơn; từ bãi giữa kế bên Hồ Hoàn Kiếm tới đảo Hòn Sơn tít biển Tây, vịnh Thái Lan, phía Nam tổ quốc…

Điều tôi thích nhất ở nhóm bạn trẻ “gan hùm” dám chuyên nghề, ngày qua tháng lại, đều đặn, trắng đêm đi tìm - chiêm ngưỡng - chụp ảnh rắn độc này là những nỗ lực đích đáng của họ để làm điều có ích cho cộng đồng. Hồi đầu, thấy họ “trẻ trâu” gặp rắn luôn quay video, chụp ảnh, rồi hào hứng “talk” với ai đó, tôi cũng không để ý lắm. Thì cũng nghĩ chúng “te tởn” trên facebook và các nền tảng mạng xã hội khác cho vui như mình thôi. Ai ngờ, các kênh của họ đã gây xôn xao, thu hút khách quốc tế đến Việt Nam chụp ảnh bò sát và lưỡng cư (chủ đạo là các loài rắn kịch độc) độc đáo, đem lại nguồn thu không nhỏ cho rất nhiều các dịch vụ đi kèm khác.

Trên báo, từng có những bài viết về một tài khoản Tiktok tên là Phú Thích Thú (do Nguyễn Minh Phú quản trị) với video “gây sốc” sở hữu 677.000 lượt người xem và hơn 1.000 bình luận (vào thời điểm năm 2025). Theo đó, video mô tả việc thả rất nhiều rắn hổ mang chúa nhỏ ra môi trường, nhiều ý kiến coi đây là hành động tạo ra những cái bẫy nọc độc chết người cho cộng đồng xung quanh.

Khách ngoại quốc thích thú khi được nhóm bạn trẻ trong Nhóm Cứu hộ Rắn đưa đi tiếp xúc với rắn độc và nhiều loài bò sát trong rừng Việt Nam.

Nhà báo liên lạc với Phú (chủ tài khoản) thì mới ngã ngửa xúc động: Phú và cộng sự phát hiện ổ rắn hổ mang với rất nhiều trứng “vô chủ” do các tác động xấu của con người tới môi trường, rắn trưởng thành hoặc bị xua đuổi hoặc đã chết. Họ đem về ấp trứng và liên lạc với cơ quan có thẩm quyền để xin phép thả rắn con vào một khu vực rừng bảo tồn an toàn cho cả con người và rắn.

Vừa là người mê rắn, nghiên cứu về rắn, các thành viên còn là nghệ sĩ nhiếp ảnh hoang dã kỳ khu, với những bức ảnh góp phần thức tỉnh người ta về vẻ đẹp, sự đáng yêu và việc cần bảo tồn các loài bò sát, lưỡng cư ở Việt Nam ta (trong đó đặc biệt là rắn). Ảnh: Đ.DH, Tấn Lộc, Phúc Nguyên, Kenneth Chin, VSR.

Nguyễn Minh Phú và các buổi thuyết giảng, phổ biến kiến thức về cách "chung sống hòa bình", vừa an toàn cho con người, vừa bảo tồn được các loài rắn quý.

Minh Phú và Tấn Lộc đều rỉ tai tôi trong những hành trình leo núi, một câu chuyện rất đời thường và thời sự: Lắm kẻ còn bắt rắn mẹ, thu cả ổ trứng rắn hổ mang và rao bán trái phép trên mạng xã hội. Đó là loài rắn trong sách đỏ, mua bán, săn bắt đều trái pháp luật. Thế nên Phú và cộng sự đã phải cảm hóa, vận động “đối tượng” để cho nhóm “nghiện rắn” đem trứng về ấp rồi đi thả chúng về ngôi nhà tự nhiên mà cha mẹ tổ tiên chúng vốn thuộc về. “Dọc đường, lái xe máy, đem theo giỏ rắn con, bọn em run lắm. Nhỡ bị cơ quan chức năng khám thì có khi mình làm việc tử tế, vẫn phải vướng vào pháp luật. Ai ngờ, hôm đó anh em cóp được mấy đồng đổ xăng xe máy, đi sớm, để kịp về nhà ngủ, sáng mai đi học sớm. Vả lại, ngủ ở khách sạn nhà nghỉ cũng không có tiền. Rời TPHCM, bị cảnh sát giao thông chặn lại, hai đứa bảo nhau lần này cầm chắc đi tù rồi. Rất may, các chú chỉ kiểm tra giấy tờ do một cái lỗi nhỏ trong tham gia giao thông, chứ không khám balo có cả bầy rắn hổ mang con!”.

Nhóm VRC dẫn người say mê rắn và lưỡng cư đi chụp ảnh ở Vườn quốc gia Cúc Phương, tỉnh Ninh Bình. Ảnh: Đ.D.H.

Bản thân Minh Phú có khi bay từ TPHCM ra Đà Nẵng, tập huấn về an toàn với rắn cho toàn thể cán bộ, nhân viên, lao công của một khu resort xanh um cây lá giữa thiên nhiên và thường xuyên có rắn xuất hiện. Có khi Phú thuyết giảng về rắn, với slide bài giảng cực kỳ ấn tượng với người học các cấp, nhằm giải quyết căn bản mối xung đột giữa con người và rắn độc, sơ cấp cứu sao cho hiệu quả khi chẳng may ai đó bị rắn cắn... Có khi Phú, Lộc cùng đưa các nhóm trẻ vào rừng già, đi tìm rắn, cho họ chơi đùa cùng “bé Na” và cảm nhận sự đáng yêu của những loài rắn (tiếp xúc trực tiếp với các loài rắn đẹp, “dữ dằn” mà lại không có nọc độc).

Các khóa hướng dẫn chụp ảnh rắn, truyền dạy kỹ năng sinh tồn trong tự nhiên hoang dã cùng rắn và các loài trong rừng Việt Nam cũng được tổ chức thường xuyên. Có khi, Minh Phú phát hiện rắn trong một khóm rừng thưa, bài học đưa ra là cho các bạn trẻ tự tìm ra cá thể rắn ấy, rồi các bên hào hứng “thi trắc nghiệm” liên quan đến kiến thức bảo tồn ngay tại hiện trường. “Trên hết, vẫn là an toàn cho những người tham gia, sau nữa là sự bổ ích của kiến thức đi rừng. Làm thế nào để mọi người không quá sợ hãi và căm ghét loài rắn. Hãy cho chúng một cơ hội sống hài hoà và phát huy giá trị quan trọng của chúng trong chuỗi sinh thái cân bằng… của con người và hành tinh xanh”, Phú nhấn mạnh.

Các tuyến Herping - đi khám phá bò sát và lưỡng cư phổ biến hiện nay gồm: Đảo Hòn Sơn (tỉnh An Giang), Khu Bảo tồn Thiên nhiên - Văn hóa Đồng Nai - Củ Chi (TPHCM) - Di Linh, VQG Bidoup Núi Bà (tỉnh Lâm Đồng) - Sa Pa, dãy Hoàng Liên Sơn (tỉnh Lào Cai) - vùng núi đá Đồng Văn - Mèo Vạc (tỉnh Tuyên Quang) - VQG Tam Đảo (tỉnh Phú Thọ) - VQG Ba Vì, Bãi giữa Sông Hồng (Hà Nội)...

Các tour herping dành cho du khách nước ngoài có giá từ 300 USD tới 3.300 USD (từ gần 8 triệu tới hơn 86 triệu đồng) tuỳ theo cung đường gần xa cũng như số ngày trải nghiệm. Sau khi trừ chi phí ăn ở, đi lại, vé vào các khu bảo tồn VQG, số còn lại các bạn trẻ dùng để gây quỹ, bảo tồn, tái thả rắn về tự nhiên.
Ngoài kiến thức đi rừng và khả năng tìm rắn giữa hoang vu, cái khó nhất còn là tiếp cận, “giao tiếp” với rắn một cách thân thiện (dù là loài rắn có nọc độc đáng sợ nhất) để du khách - các bạn đồng hành có thể quan sát kĩ, chụp ảnh đẹp về rắn. Anh Benjamin McShane (quốc tịch New Zealand, từng làm việc, tìm rắn ở 35 quốc gia) nhấn mạnh - sau khi đi “tour rắn” khắp Hà Nội, Sa Pa, TPHCM: “Khám phá Núi Dinh (TPHCM) cùng Tấn Lộc, tôi không chỉ được quan sát rắn rồi bỏ đi như các chuyến tôi đã trải qua, mà quan trọng hơn: tôi được Lộc bố trí, để có thể sáng tác ảnh về loài rắn độc này một cách chuyên nghiệp nhất. Bởi vì bản thân Lộc là một nhiếp ảnh gia hoang dã thật sự”.

Nguyễn Hoàng Lĩnh, là nhân viên văn phòng ở TP HCM - một cộng tác viên, “người yêu rừng” quen thuộc của Viện Sinh thái Miền Nam và nhiều VQG, khu bảo tồn khác - trưởng nhóm Viet Snake Rescuer, suốt nhiều năm qua, cũng là người đặc biệt đam mê tìm hiểu, nghiên cứu về các loài rắn. Nhóm có gần 20 người, trong đó 10 thành viên chính thức và 10 công tác viên thường xuyên. Có khi họ phải đi hơn 700km (cả đi và về), tới Lâm Đồng cứu hộ rắn. Rất nhiều rắn hổ mang chúa được cứu, sau khi nhóm VSR nghe tin báo từ người đi rừng, hái măng, tìm dược liệu. Ngoài cứu rắn trưởng thành, nhóm còn cứu cả các ổ trứng rắn đem về ấp nở rồi thả về những sinh cảnh an toàn, phù hợp. Nhiều rắn ở chùa, ở trong ô tô đã gây hoang mang cho người dân, thông qua đường dây nóng, nhóm đã tới ngăn chặn nguy hiểm cho con người, giải cứu rắn quý hiếm, đưa chúng về vùng an toàn.

Một số loài rắn mà nhóm VSR dẫn nhóm trải nghiệm rừng từ Hà Nội tìm thấy, chiêm ngưỡng và chụp ảnh tại VQG Tam Đảo, tỉnh Phú Thọ. Ảnh: Đ.D.H.