Rủi ro từ một cú nhấp chuột có thể cuốn bay hàng chục tỷ USD khỏi ngân hàng

Một ngân hàng hiện đại có thể mất hàng chục tỷ USD tiền gửi chỉ trong một ngày mà không cần bất kỳ đám đông nào xếp hàng trước quầy giao dịch. Khi công nghệ rút ngắn thời gian luân chuyển dòng vốn, khoảng thời gian để cơ quan quản lý nhận diện và ứng phó với khủng hoảng cũng bị thu hẹp tương ứng, đặt ra yêu cầu thiết lập cơ chế giám sát thời gian thực ngay từ khi hình thành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFC).

Trong kỷ nguyên ngân hàng số, vài thao tác trên điện thoại của hàng nghìn người dùng cùng lúc có thể đẩy áp lực thanh khoản lên tốc độ chưa từng có.

Tại hội thảo Made by Vietnam Forum 2026, PGS.TS. Nguyễn Hữu Huân, Phó chủ tịch Cơ quan điều hành Trung tâm Tài chính Quốc tế Việt Nam (VIFC) tại TP.HCM, cảnh báo những cuộc khủng hoảng tài chính thế hệ mới sẽ diễn biến nhanh hơn và khó quan sát hơn khi mức độ liên thông công nghệ, quy mô giao dịch và tự động hóa ngày càng lớn.

Với một nền kinh tế có độ mở cao và đang thúc đẩy xây dựng các định chế tài chính hiện đại như Việt Nam, thách thức không chỉ dừng ở bài toán thu hút dòng vốn quốc tế. Khả năng kiểm soát những rủi ro phát sinh từ chính tốc độ luân chuyển dòng tiền mới là yếu tố quyết định sức chống chịu của thị trường.

Khi khủng hoảng thanh khoản "tính bằng giờ"

Trong hệ thống tài chính truyền thống, một đợt rút tiền hàng loạt (bank run) thường cần thời gian để bộc lộ. Người gửi tiền phải trực tiếp đến quầy giao dịch, hoàn tất thủ tục giấy tờ và chờ xử lý.

Khoảng thời gian đó, dù không đảm bảo ngăn chặn được khủng hoảng, vẫn tạo ra một "độ trễ kỹ thuật" quý giá để tổ chức tín dụng và cơ quan quản lý nhận diện tình hình, triển khai phương án can thiệp.

Ngân hàng số đã xóa bỏ phần lớn độ trễ này. Ông Nguyễn Hữu Huân dẫn lại sự kiện Silicon Valley Bank (SVB) tại Mỹ, nơi hơn 40 tỷ USD tiền gửi bị rút khỏi hệ thống chỉ trong một ngày và lượng lệnh chờ rút vào ngày kế tiếp ước tính vượt 100 tỷ USD.

Nếu như các cuộc khủng hoảng tài chính năm 1997 hay giai đoạn 2007–2009 thường âm ỉ và bùng phát qua nhiều tuần, nhiều tháng, thì rủi ro thanh khoản hiện đại đã được đẩy lên tốc độ "tính bằng giờ".

Theo ông Huân, các cuộc khủng hoảng tương lai có thể nhanh hơn đáng kể do sự liên thông công nghệ và khối lượng giao dịch lớn. Ảnh: HT

Đằng sau tốc độ đó là khả năng phản ứng đồng thời của hàng triệu tài khoản trước các luồng thông tin trên môi trường số. Khi một tin tức bất lợi lan truyền, tâm lý phòng vệ lập tức chuyển hóa thành lệnh chuyển tiền sang tổ chức khác chỉ trong vài giây, bồi thêm áp lực thanh khoản lên chính định chế đang gặp khó khăn.

Đáng chú ý, rủi ro không dừng lại ở một đơn vị đơn lẻ. Các định chế tài chính ngày nay gắn kết chặt chẽ qua mạng lưới thanh toán liên ngân hàng, vay mượn, đầu tư chéo và các hợp đồng phái sinh. Khi giao dịch tự động bằng thuật toán ngày càng phổ biến, sự cố tại một mắt xích có thể kích hoạt phản ứng dây chuyền vượt trước khả năng quan sát thủ công của cơ quan quản lý.

Theo ông Huân, những cuộc khủng hoảng như năm 1997 hay giai đoạn 2007–2009 thường diễn biến trong nhiều tuần, nhiều tháng. Các cuộc khủng hoảng tương lai có thể nhanh hơn đáng kể do sự liên thông công nghệ và khối lượng giao dịch lớn.

Điều đáng ngại là thị trường có thể vẫn vận hành bình thường cho đến khi một biến động đủ lớn kích hoạt phản ứng dây chuyền. Khi đó, thời gian dành cho việc xác minh thông tin, đánh giá mức độ rủi ro và triển khai biện pháp can thiệp đều bị thu hẹp.

AI vừa là công cụ tấn công, vừa là tuyến phòng thủ

Rủi ro của thị trường tài chính hiện đại không còn chỉ nằm trên bảng cân đối kế toán hay các chỉ số thanh khoản truyền thống. Khi hoạt động quản lý tài sản, thanh toán và lưu ký phụ thuộc hoàn toàn vào hạ tầng công nghệ, một lỗ hổng an ninh mạng cũng có thể trở thành ngòi nổ cho khủng hoảng tài chính.

Theo ông Huân, trí tuệ nhân tạo (AI) đang giúp tin tặc tự động hóa việc dò tìm và khai thác lỗ hổng bảo mật với mức độ tinh vi cao hơn. Những định chế tài chính đầu tư mạnh vào công nghệ để tối ưu tốc độ giao dịch cũng đồng thời phải đối mặt với bề mặt rủi ro an ninh mạng phình to tương ứng.

Tuy nhiên, ở chiều ngược lại, chính AI cũng mở ra năng lực phòng thủ chủ động. Thay vì chờ sự cố xảy ra mới khắc phục, VIFC tại TP.HCM dự kiến sử dụng các tác nhân AI (AI Agents) đóng vai trò "tin tặc giả định" liên tục mô phỏng các cuộc tấn công vào chính hệ thống của trung tâm để rà soát và vá lỗ hổng sớm.

Dù vậy, việc một tổ chức tự bảo vệ tốt chưa đồng nghĩa toàn thị trường sẽ an toàn. Một lỗ hổng công nghệ tại định chế thành viên có thể được xử lý cục bộ, nhưng sự gián đoạn dòng tiền và thanh toán phát sinh từ sự cố đó vẫn có nguy cơ lan truyền sang các đối tác giao dịch.

Do đó, an ninh công nghệ ở từng đơn vị cần được đặt trong một cấu trúc giám sát tổng thể trên toàn hệ thống.

Lưới giám sát ba tầng và cơ chế "ngắt mạch" tự động

Để giải quyết bài toán rủi ro lan truyền, VIFC tại TP.HCM đang thiết kế hệ thống giám sát và cảnh báo sớm tích hợp dữ liệu theo ba tầng. Từ việc theo dõi các biến số của hệ thống tài chính quốc gia (tầng 1), diễn biến liên thông giữa các thị trường ngân hàng, bảo hiểm, chứng khoán (tầng 2), cho đến giám sát trực tiếp từng định chế thành viên tham gia trung tâm (tầng 3).

Theo ông Huân, bộ khung này bao gồm 36 chỉ số thuộc 8 nhóm rủi ro, trong đó 24 chỉ số trọng yếu được ưu tiên vận hành ở giai đoạn đầu. Các chỉ số tập trung đo lường sức khỏe kinh tế vĩ mô, áp lực thanh khoản, mức độ liên kết chéo, nguy cơ lây lan rủi ro và sự ổn định của hạ tầng thanh toán.

Cơ chế giám sát tự động theo thời gian thực là lá chắn cần thiết khi dòng vốn luân chuyển với tốc độ cao. Ảnh: Hoàng Anh

Điểm đáng chú ý là cơ chế giám sát được thiết kế để kết nối dữ liệu từ từng tổ chức với diễn biến chung của thị trường. Các thành viên tham gia cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (sandbox) dự kiến phải kết nối với hệ thống giám sát tự động, cho phép theo dõi giao dịch, đặc biệt là các giao dịch xuyên biên giới theo thời gian thực. Dòng vốn vào và ra khỏi trung tâm cũng được theo dõi để nhận diện những biến động bất thường.

Bên cạnh việc theo dõi, hệ thống còn dự kiến thiết lập cơ chế "ngắt mạch" tự động (circuit breaker) dựa trên các ngưỡng định lượng minh bạch, phân theo ba cấp cảnh báo: Xanh (an toàn), Vàng (cần chú ý) và Đỏ (cần can thiệp khẩn cấp).

Thiết kế này xuất phát từ thực tế rằng khủng hoảng hiếm khi bắt đầu bằng một cú sập lớn ngay lập tức, mà thường tích tụ từ những lệch chuẩn nhỏ về thanh khoản hoặc tần suất giao dịch trước khi bùng phát thành rủi ro hệ thống.

Bài toán phòng vệ càng mang tính sống còn đối với Việt Nam – nền kinh tế vốn đã có độ mở thương mại rất lớn với tổng kim ngạch xuất nhập khẩu tương đương khoảng 200% GDP.

Khi sự ra đời của VIFC thúc đẩy quá trình tự do hóa các giao dịch tài chính xuyên biên giới, những cú sốc từ thị trường quốc tế sẽ không chỉ truyền dẫn qua kênh thương mại hay tỷ giá truyền thống, mà còn tác động tức thời qua các kênh luân chuyển vốn tốc độ cao.

Phát triển IFC vì vậy không đơn thuần là xây dựng thêm một đầu mối thu hút vốn hay mở rộng các dịch vụ tài chính. Đó còn là quá trình xây dựng năng lực giám sát đủ sức theo kịp tốc độ của dòng tiền.

Khi công nghệ giúp dòng vốn luân chuyển nhanh hơn, các định chế kết nối chặt chẽ hơn và hoạt động tài chính mở rộng trên phạm vi rộng hơn, ranh giới giữa một sự cố riêng lẻ và rủi ro toàn hệ thống cũng trở nên khó kiểm soát hơn.

Điều này đặt ra yêu cầu phải tiếp tục hoàn thiện cơ chế giám sát, năng lực phối hợp và khả năng ứng phó với những rủi ro mới, song hành với quá trình phát triển của IFC.