Sân khấu truyền thống cần những người thầy tận tâm truyền nghề
Trong bối cảnh sân khấu truyền thống đối mặt với bài toán thiếu hụt lực lượng kế cận, công tác đào tạo nghệ sĩ đặt ra yêu cầu phát hiện tài năng từ sớm, chú trọng truyền nghề và gắn đào tạo với thực tiễn biểu diễn. Trong hành trình ấy, người thầy giữ vai trò quan trọng trong trao truyền vốn nghề, bồi dưỡng bản lĩnh và khơi dậy tình yêu nghệ thuật dân tộc ở thế hệ trẻ.
Một nghệ sĩ tỏa sáng trên sân khấu là kết quả của hành trình khổ luyện bền bỉ, nhưng phía sau mỗi bước trưởng thành ấy còn có dấu ấn của những người thầy tận tụy dìu dắt.
Với các loại hình nghệ thuật truyền thống như tuồng, chèo, cải lương, vai trò của người thầy càng đặc biệt quan trọng. Khác với nhiều lĩnh vực đào tạo khác, việc học nghề sân khấu truyền thống đòi hỏi sự hướng dẫn trực tiếp, tỉ mỉ từ người có kinh nghiệm.
Người thầy phải cầm tay chỉ việc, dạy từng câu hát, cách nhả chữ, luyến láy, từng động tác hình thể, cách xử lý vai diễn và biểu đạt tâm lý nhân vật.

Để có được một nghệ sĩ trưởng thành, tỏa sáng trên sân khấu, phía sau hành trình ấy là sự tận tụy, dìu dắt của nhiều thế hệ thầy cô
Trao đổi với Văn Hóa, NSND Lê Tuấn Cường, Phó Giám đốc phụ trách Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, giảng viên Khoa Kịch hát dân tộc (Trường Đại học Sân khấu - Điện ảnh Hà Nội) cho biết, tuyển sinh diễn viên ở một số loại hình nghệ thuật truyền thống nhiều năm liền không đạt kết quả kỳ vọng, đặc biệt, có nhiều thời điểm, cải lương không mở được lớp vì thiếu người học.
Thực trạng này đặt ra yêu cầu cấp thiết về đào tạo đội ngũ kế cận, bởi bảo tồn sân khấu truyền thống trước hết phải bắt đầu từ việc giữ gìn và phát triển nguồn nhân lực có đủ chuyên môn, vốn nghề để tiếp nối.
Phát hiện tài năng từ sớm
NSND Lê Tuấn Cường cho rằng, muốn có lớp diễn viên kế cận, người làm công tác đào tạo phải chủ động đi tìm tài năng, thay vì chỉ chờ thí sinh tìm đến trường. Ông và các đồng nghiệp từng nhiều lần về các địa phương, đến những vùng quê có phong trào văn nghệ để tuyển sinh. Có chuyến về Nam Định không tìm được học sinh phù hợp, nhưng cũng có lần đến Bắc Ninh tuyển được ba em, cả ba sau này đều trở thành những gương mặt của ngành sân khấu.
Những chuyến đi ấy cho thấy, tài năng có thể bắt đầu từ những miền quê bình dị, nơi các em chưa có nhiều cơ hội tiếp xúc với sân khấu chuyên nghiệp. Điều quan trọng là người làm nghề phải chịu đi, chịu tìm và đủ kiên trì để nhận ra, nuôi dưỡng những mầm năng khiếu từ sớm.
Đặc thù của nghệ thuật tuồng, chèo, cải lương là quá trình rèn luyện không thể rút ngắn. Người học phải dành nhiều năm để làm chủ kỹ thuật hát, diễn, hình thể, động tác và khả năng nhập vai.

NSND Lê Tuấn Cường
NSND Lê Tuấn Cường cho rằng, cần phát hiện, bồi dưỡng năng khiếu từ khi các em còn trẻ. Đây là giai đoạn thuận lợi để hình thành nền tảng kỹ thuật và định hướng nghề nghiệp.
Trước đây, mô hình đào tạo từ bậc trung cấp, tuyển sinh khi học sinh vừa tốt nghiệp THCS, đã góp phần tạo nên nhiều thế hệ nghệ sĩ. Các em vừa học văn hóa, vừa được đào tạo chuyên môn, sau đó tiếp tục nâng cao trình độ. Theo ông, việc không còn duy trì đào tạo trung cấp tại các trường đại học chuyên ngành như trước khiến công tác tạo nguồn gặp thêm khó khăn. Khi học sinh đã tốt nghiệp THPT, định hướng nghề nghiệp phần nào hình thành và các em có nhiều lựa chọn khác.
Bởi vậy, việc nghiên cứu cơ chế đào tạo phù hợp, tăng cường phối hợp giữa nhà trường, nhà hát và địa phương có ý nghĩa quan trọng. Công tác tuyển chọn cần gắn với kế hoạch đào tạo dài hạn, bảo đảm có nguồn học sinh được phát hiện, bồi dưỡng và theo đuổi nghề nghiệp một cách bài bản.
Năng khiếu là điều kiện ban đầu, nhưng để trở thành nghệ sĩ, người học còn cần bản lĩnh, sự kiên trì và tình yêu nghề.
Truyền nghề không chỉ bằng giáo trình
Trong đào tạo sân khấu truyền thống, người thầy có vai trò đặc biệt bởi nhiều kỹ thuật và kinh nghiệm nghề nghiệp không thể truyền đạt đầy đủ bằng lý thuyết. Đó là cách xử lý một câu hát, một động tác, cách thể hiện tâm lý nhân vật hay những nguyên tắc biểu diễn được đúc kết qua nhiều năm hoạt động nghệ thuật.
NSND Lê Tuấn Cường cho rằng, học trò có năng khiếu và người thầy giỏi là hai yếu tố không thể tách rời. Người học dù có khả năng nhưng không được hướng dẫn đúng phương pháp cũng khó phát triển. Ngược lại, người thầy giàu kinh nghiệm, có vốn nghề nhưng không gặp được học trò đam mê thì quá trình truyền dạy cũng khó đạt kết quả tốt.
Với 40 năm hoạt động nghệ thuật và giảng dạy, NSND Lê Tuấn Cường nhận thấy đào tạo nghệ sĩ cần có lộ trình rõ ràng. Ở những năm đầu, học trò phải được trang bị kiến thức nền tảng, làm quen với kỹ thuật và nguyên tắc cơ bản. Khi đã có nền tảng nhất định, từ năm thứ ba, người thầy mới đi sâu vào dạy hát, dạy vai và những kỹ thuật biểu diễn chuyên biệt.
Đáng chú ý, trong nghệ thuật truyền thống, việc truyền nghề còn gắn với truyền vai. Người thầy trực tiếp chỉ dẫn học trò cách xử lý giọng hát, động tác, hình thể và tâm lý nhân vật. Những kinh nghiệm được tích lũy qua hàng chục năm biểu diễn của nghệ sĩ đi trước chính là vốn quý đối với lớp trẻ.

Một nghệ sĩ muốn trưởng thành và tỏa sáng trên sân khấu luôn cần có người thầy tận tâm dìu dắt, truyền nghề và nâng đỡ trên hành trình theo đuổi nghệ thuật
Cùng với chuyên môn, người thầy còn góp phần hình thành đạo đức và tác phong nghề nghiệp cho học trò.
Theo NSND Lê Tuấn Cường, thành tích tại các cuộc thi, liên hoan là điều đáng ghi nhận, nhưng chưa phải thước đo duy nhất. Quan trọng hơn, người học cần có nền tảng nghề vững vàng, tư duy nghệ thuật, ý thức trân trọng những giá trị sân khấu truyền thống và trách nhiệm với công việc mình theo đuổi.
Đào tạo nghệ sĩ vì thế cũng là đào tạo con người. Một diễn viên có thể sở hữu năng khiếu, kỹ thuật tốt, nhưng để gắn bó lâu dài với sân khấu còn cần sự nghiêm túc, tinh thần học hỏi và khả năng vượt qua những khó khăn đặc thù của nghề biểu diễn.
Từ giảng đường đến sàn diễn: Diễn viên vẫn cần được dìu dắt
Quá trình đào tạo không kết thúc khi học viên tốt nghiệp. Để thực sự trưởng thành trong môi trường biểu diễn chuyên nghiệp, diễn viên trẻ còn phải trải qua thời gian rèn luyện, thích nghi với phong cách nghệ thuật và yêu cầu riêng của từng nhà hát.
Theo NSND Lê Tuấn Cường, tại Nhà hát Sân khấu Truyền thống Quốc gia Việt Nam, diễn viên mới tốt nghiệp cần ít nhất khoảng hai năm để hòa nhập với môi trường biểu diễn của đơn vị. Trong thời gian này, các em tiếp tục được hướng dẫn về kỹ thuật, cách xử lý vai diễn và khả năng phối hợp với đồng nghiệp. Những kiến thức đã học tại trường cần được củng cố, vận dụng linh hoạt qua từng vở diễn và chương trình nghệ thuật.
Nếu nhà trường trang bị nền tảng kiến thức, kỹ năng thì nhà hát là môi trường để người diễn viên hoàn thiện nghề nghiệp bằng thực hành. Sự kết nối giữa hai môi trường đào tạo này có ý nghĩa đặc biệt đối với nghệ thuật truyền thống, nơi kinh nghiệm biểu diễn và sự truyền dạy trực tiếp của nghệ sĩ đi trước có ảnh hưởng lớn đến quá trình trưởng thành của lớp trẻ.

Không chỉ diễn viên, đội ngũ đạo diễn, tác giả và các thành phần sáng tạo khác cũng cần được quan tâm đào tạo, bồi dưỡng.
Theo NSND Lê Tuấn Cường, người làm công tác đạo diễn hay giảng dạy sân khấu phải có thực tiễn nghề nghiệp, trải nghiệm biểu diễn, dàn dựng và sáng tạo. Những người trẻ có năng khiếu cần được các nghệ sĩ giàu kinh nghiệm dìu dắt, tạo điều kiện tham gia quá trình dàn dựng và từng bước đảm nhận công việc phù hợp với năng lực.
Đây cũng là yêu cầu đặt ra đối với các nhà hát và cơ sở đào tạo: tạo dựng môi trường để lớp trẻ được thử sức, tích lũy kinh nghiệm và trưởng thành qua công việc thực tế. Sự tiếp nối của sân khấu truyền thống không chỉ phụ thuộc vào số lượng diễn viên được tuyển sinh mà còn cần một đội ngũ sáng tạo đủ năng lực, có khả năng kế thừa và phát triển những giá trị nghệ thuật đã được các thế hệ trước vun đắp.
Nhân Ngày Nhà giáo Việt Nam 20.11, nhìn lại công việc của những người thầy sân khấu càng thấy rõ ý nghĩa của sự trao truyền trong nghệ thuật. Đó là công việc đòi hỏi sự tận tâm, kiên trì và trách nhiệm qua nhiều năm tháng.
Vì vậy, phát hiện, đào tạo và bồi dưỡng đội ngũ kế cận cần được quan tâm đúng mức, trong đó những người thầy tâm huyết giữ vai trò quan trọng trong việc gìn giữ, tiếp nối và phát huy giá trị nghệ thuật truyền thống.
