Siết trách nhiệm đóng bảo hiểm, bảo vệ người lao động - Bài cuối: Từ 'đôn đốc' sang 'xử lý'

Luật sư Lê Ngọc Luân, Giám đốc Công ty Luật TNHH Chìa Khóa Vàng (GOLD KEY).

Tăng cường kiểm tra, xử lý vi phạm

Mới đây, BHXH Việt Nam cho biết sẽ tăng cường rà soát, kiểm tra, đôn đốc thu hồi số tiền phải đóng, đồng thời phối hợp với các cơ quan có thẩm quyền xử lý những trường hợp chậm đóng, trốn đóng kéo dài.

Việc thực hiện Nghị quyết số 205/2025/QH15 ngày 24/6/2025 của Quốc hội về thí điểm Viện kiểm sát nhân dân tối cao khởi kiện vụ án dân sự để bảo vệ quyền dân sự của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công tạo thêm cơ chế pháp lý để xử lý những trường hợp vi phạm kéo dài.

Một trường hợp được BHXH Việt Nam nêu là Công ty MD tại xã Ứng Thiên, Hà Nội. Doanh nghiệp kê khai đóng BHXH cho 5 lao động nhưng có tình trạng chậm, trốn đóng kéo dài. Sau khi BHXH cơ sở Ứng Hòa chuyển thông tin và Viện kiểm sát nhân dân khu vực 12 - Hà Nội tham gia làm việc, Công ty đã khắc phục một phần số tiền chậm đóng. Tính đến tháng 8/2026, số tiền còn phải thanh toán theo hồ sơ là 158 triệu đồng.

BHXH cơ sở Ứng Hòa đã đề nghị Viện kiểm sát nhân dân khu vực 12 thực hiện quyền khởi kiện dân sự công ích. Viện kiểm sát sau đó khởi kiện, đề nghị Tòa án buộc Công ty MD thực hiện nghĩa vụ nộp tiền BHXH. Tòa án nhân dân khu vực 12 - Hà Nội đã thụ lý vụ án và quyết định đưa vụ án ra xét xử ngày 7/9/2026.

Theo BHXH Việt Nam, tính đến hết tháng 8, toàn hệ thống đã ban hành quyết định kiểm tra tại 6.694 đơn vị. Qua kiểm tra công tác thu BHXH, BHTN, BHYT, cơ quan BHXH yêu cầu truy thu hơn 70,2 tỷ đồng đối với 11.417 lao động chưa tham gia hoặc đóng thiếu thời gian; hơn 128,2 tỷ đồng đối với 40.146 lao động đóng thiếu mức đóng; thu hồi hơn 330 tỷ đồng tiền chậm đóng, trốn đóng.

Trao đổi với phóng viên Báo Phụ nữ Việt Nam, luật sư Lê Ngọc Luân - Giám đốc Công ty Luật TNHH Chìa Khoá Vàng (GOLD KEY) cho biết Điều 39 Luật BHXH 2024 quy định trốn đóng đó là các hành vi như: cố ý không đăng ký hoặc đăng ký không đầy đủ số người tham gia sau thời hạn luật định; đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định; hoặc không đóng, đóng không đầy đủ số tiền đã đăng ký sau thời hạn nhất định và đã được cơ quan có thẩm quyền đôn đốc.

"Nếu doanh nghiệp có khả năng đóng nhưng cố tình không thực hiện, che giấu nghĩa vụ, đăng ký thiếu người hoặc mức đóng thấp hơn quy định, dù đã được các cơ quan có thẩm quyền đôn đốc vẫn không khắc phục, đó là những dấu hiệu của hành vi trốn đóng", luật sư nói.

Không để vi phạm kéo dài

Về thời điểm hành vi trốn đóng BHXH có thể bị xử lý hình sự, luật sư Luân cho rằng để xem xét trách nhiệm hình sự, cần đối chiếu hành vi với đầy đủ các điều kiện của Điều 216 BLHS 2015 (sửa đổi, bổ sung 2025), trong đó xem xét thời gian trốn đóng, số tiền trốn đóng hoặc số lượng người lao động bị trốn đóng, cùng các điều kiện khác mà điều luật quy định, bao gồm cả trường hợp đã bị xử phạt vi phạm hành chính về hành vi này mà còn vi phạm.

"Do đó, không phải trong mọi trường hợp trốn đóng hoặc có khoản nợ BHXH là khởi tố hình sự. Ví dụ chủ doanh nghiệp sử dụng thủ đoạn gian dối không đóng BHXH từ 6 tháng trở lên tổng số tiền 50 triệu đồng cơ quan BHXH phát hiện nhắc nhở yêu cầu đóng nhưng không thực hiện và bị xử phạt hành chính thì trường hợp này được xem là đã đôn đốc, nhắc nhở và nếu doanh nghiệp đó tiếp tục vi phạm không đóng BHXH số tiền từ 50 triệu thì sẽ bị khởi tố hình sự", luật sư phân tích.

Về trách nhiệm của pháp nhân và cá nhân trực tiếp quyết định, chỉ đạo, luật sư cho rằng tùy từng trường hợp và hậu quả xảy ra mới có thể kết luận được trường hợp nào sẽ bị nhắc nhở, bị phạt hành chính hay bị khởi tố hình sự.

"Hiện nay, cả pháp nhân và cá nhân đều có thể bị khởi tố hình sự nếu rơi vào trường hợp trốn đóng BHXH khi đáp ứng đầy đủ các yếu tố cấu thành tội phạm. Điều 216 BLHS quy định trường hợp pháp nhân có thể bị khởi tố hình sự có thể bị phạt mức thấp nhất là 200 triệu đồng đến mức cao nhất là 3 tỷ đồng. Đối với cá nhân có thể chịu hình phạt tiền thấp nhất 50 triệu, cải tạo không giam giữ và cao nhất là phạt tù đến 7 năm, bị phạt bổ sung cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề hoặc làm công việc nhất định từ 01 năm đến 05 năm", luật sư nói.

Đối với doanh nghiệp vẫn hoạt động bình thường nhưng cố tình kéo dài việc trốn đóng BHXH, luật sư cho biết pháp luật hiện nay đã quy định nhiều biện pháp xử lý. Theo đó, doanh nghiệp phải đóng đủ số tiền trốn đóng và nộp thêm khoản tiền bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày trốn đóng vào quỹ BHXH; đồng thời, tùy tính chất và mức độ vi phạm, có thể bị xử phạt vi phạm hành chính theo quy định của Nghị định 283/2026/NĐ-CP hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi đủ yếu tố cấu thành tội phạm theo Điều 216 Bộ luật Hình sự.

"Đối với hành vi trốn đóng, Nghị định 283/2026/NĐ-CP quy định mức xử phạt riêng, trong đó có trường hợp phạt từ 18% đến 20% tổng số tiền trốn đóng, với mức phạt tối đa theo quy định. Theo tôi, không nên chỉ nhìn vào mức chế tài để kết luận có đủ sức răn đe hay chưa, vấn đề quan trọng hơn là chế có được phát hiện và áp dụng đầy đủ, kịp thời hay không. Do đó, việc này không chỉ phụ thuộc vào chế tài, nếu hành vi đã được phát hiện nhưng việc xử lý kéo dài, không buộc doanh nghiệp khắc phục nghĩa vụ thì dù chế tài có nghiêm, hiệu quả răn đe trên thực tế vẫn bị hạn chế", luật sư nói.

Một vấn đề khác là sự bất bình đẳng trong cạnh tranh khi doanh nghiệp trốn đóng có thể giảm chi phí lao động. Theo ông Luân, việc một doanh nghiệp trốn đóng bảo hiểm để giảm chi phí lao động so với doanh nghiệp thực hiện đầy đủ nghĩa vụ bảo hiểm hoàn toàn có khả năng tạo ra sự bất bình đẳng trong cạnh tranh giữa các doanh nghiệp.

"Bởi các doanh nghiệp vi phạm có thể giảm được một phần chi phí sử dụng lao động mà những doanh nghiệp tuân thủ đầy đủ pháp luật vẫn phải thực hiện. Lợi thế chi phí này không xuất phát từ hiệu quả kinh doanh mà từ việc không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ pháp luật", luật sư phân tích.

Nếu doanh nghiệp đã được phát hiện, đôn đốc nhưng vi phạm vẫn kéo dài, theo luật sư, cơ quan BHXH và cơ quan quản lý nhà nước cần thực hiện đầy đủ, kịp thời các biện pháp thuộc thẩm quyền để buộc doanh nghiệp khắc phục và xử lý vi phạm.

"Trường hợp có dấu hiệu trốn đóng thì cần kịp thời kiểm tra, thanh tra, xử phạt hoặc chuyển hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền xem xét trách nhiệm theo quy định pháp luật", luật sư Lê Ngọc Luân cho hay.