Số phận thuế quan của Tổng thống Mỹ Donald Trump vẫn còn bỏ ngỏ

Trước đó, vào năm 2025, các tòa án cấp dưới đã tuyên bố những sắc thuế này là bất hợp pháp. Tuy nhiên, hiệu lực thi hành vẫn được tạm thời duy trì để chính quyền Trump có cơ hội trình bày lập luận bảo vệ trước cơ quan tư pháp cao nhất.

Tại phiên điều trần ngày 5/11/2025, các thẩm phán đã bày tỏ sự hoài nghi về việc liệu Đạo luật Năng lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977 có cho phép Tổng thống đơn phương áp đặt thuế quan quy mô lớn như vậy hay không. Mặc dù Tòa án chưa đưa ra phán quyết trong phiên họp ngày 9/1, sự chú ý hiện đang đổ dồn vào ngày 14/1 - thời điểm tiếp theo mà cơ quan này ấn định để công bố quyết định cuối cùng.

Tổng thống Mỹ Donald Trump. Ảnh minh họa: Reuters

Nếu Tòa án Tối cao bác bỏ tính hợp lệ của hệ thống thuế này, đây sẽ là một đòn giáng nghiêm trọng vào trụ cột kinh tế của chính quyền Trump. Nếu trụ cột này sụp đổ, quyền lực hành pháp trong việc đơn phương áp đặt các biện pháp khẩn cấp sẽ bị siết chặt đáng kể. Bên cạnh đó, quyết định này cũng có nguy cơ mở ra một làn sóng tranh chấp pháp lý phức tạp liên quan đến việc hoàn trả hàng tỷ USD tiền thuế mà các nhà nhập khẩu Mỹ đã nộp, trong bối cảnh hơn 1.000 doanh nghiệp sẵn sàng đưa vụ việc ra tòa.

Những loại thuế quan nào đang bị đe dọa?

Nội dung cốt lõi của vụ tranh tụng tập trung vào hệ thống thuế quan được Tổng thống Trump áp đặt vào "Ngày Giải phóng" (2/4), với mức thuế dao động từ 10% đến 50% cho hầu hết hàng hóa nhập khẩu. Trước đó, các tòa án cấp dưới đã bác bỏ các sắc thuế này với lý do việc ông Trump viện dẫn Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) để ban hành là không phù hợp.

Cấu trúc của hệ thống thuế này bao gồm mức thuế suất cơ bản tối thiểu 10%, các loại thuế đối ứng từ 10% đến 41% dành cho những quốc gia chưa có thỏa thuận thương mại với Mỹ, và các khoản thuế bổ sung đối với hàng hóa từ Mexico, Trung Quốc, Canada nhằm ứng phó với cuộc khủng hoảng fentanyl. Cần lưu ý rằng vụ kiện tại Tòa án Tối cao lần này không bao gồm các loại thuế đánh lên một số mặt hàng cụ thể như thép, nhôm, ô tô, đồng và gỗ. Những loại thuế đó dựa trên Điều 232 của Đạo luật Mở rộng Thương mại năm 1962 và được ban hành sau khi Bộ Thương mại kết luận rằng việc nhập khẩu các sản phẩm này gây rủi ro cho an ninh quốc gia.

Tổng thống có những quyền hạn gì để áp đặt thuế quan?

Theo Điều 1 của Hiến pháp Mỹ, Quốc hội là cơ quan nắm giữ quyền đánh thuế và “điều tiết thương mại với các quốc gia nước ngoài”. Tuy nhiên, trải qua nhiều thập kỷ, các nhà lập pháp đã ủy quyền một phần quyền hạn này cho Tổng thống thông qua nhiều điều khoản luật, dù hầu hết các quy định này chỉ cho phép áp đặt thuế quan trong những trường hợp hạn chế và cụ thể.

Trong nhiệm kỳ đầu tiên, ông Trump đã bắt đầu thử nghiệm giới hạn của các quyền năng đó, nhưng trong lần trở lại này, ông đã tiến xa hơn khi viện dẫn Đạo luật Quyền lực Kinh tế Khẩn cấp Quốc tế (IEEPA) năm 1977 để áp thuế thông qua các sắc lệnh hành pháp. Ông lập luận rằng đạo luật này mang lại cho Tổng thống quyền lực gần như vô hạn trong các tình huống khẩn cấp, mặc dù trên thực tế, IEEPA chưa từng được sử dụng cho mục đích đánh thuế trong lịch sử và văn bản luật cũng không hề đề cập trực tiếp đến khái niệm thuế quan.

Về bản chất, IEEPA trao cho Tổng thống quyền kiểm soát các giao dịch tài chính để đối phó với những mối đe dọa bất thường từ bên ngoài, nhưng công cụ này thường chỉ được sử dụng để thực thi các lệnh trừng phạt hoặc phong tỏa tài sản. Với việc coi thâm hụt thương mại và nạn buôn bán ma túy xuyên biên giới là “tình trạng khẩn cấp quốc gia”, ông Trump đã sử dụng IEEPA như một cơ sở pháp lý để đơn phương áp đặt thuế quan - một động thái đang gây tranh cãi gay gắt về ranh giới quyền lực giữa nhánh hành pháp và lập pháp tại Mỹ.

Các tòa án cấp dưới đã quyết định như thế nào?

Tòa án Thương mại Quốc tế Mỹ đã đưa ra kết luận rằng, vì Hiến pháp "phân bổ rõ ràng quyền đánh thuế cho Quốc hội", nên Đạo luật IEEPA không thể được coi là văn bản "ủy quyền đánh thuế không giới hạn cho Tổng thống". Phán quyết này xác định rằng cả sắc lệnh hành pháp ban đầu về thuế quan toàn cầu, lẫn sắc lệnh tiếp theo về việc áp thuế đối ứng với các quốc gia trả đũa, đều đã vượt quá thẩm quyền của người đứng đầu Nhà Trắng theo luật khẩn cấp.

Tương tự, các sắc lệnh đánh thuế hàng hóa từ Mexico, Canada và Trung Quốc cũng bị tuyên là bất hợp pháp, do cơ quan tư pháp cho rằng các khoản thuế này không trực tiếp giải quyết tình trạng khẩn cấp về buôn bán fentanyl vốn được dùng làm lý do biện minh. Tòa án thương mại làm rõ rằng họ không phán xét về “sự khôn ngoan hay hiệu quả” của việc sử dụng thuế quan như một công cụ đòn bẩy. Thay vào đó, các thẩm phán nhấn mạnh việc ông Trump áp đặt thuế quan là “không thể chấp nhận được không phải vì nó thiếu tính toán, mà vì luật liên bang không cho phép điều đó”. Quyết định này sau đó đã được Tòa án Phúc thẩm Liên bang Mỹ xác nhận.

Trong một diễn biến liên quan, Thẩm phán Rudolph Contreras tại Tòa án Quận ở Washington cũng tuyên bố một số loại thuế quan của ông Trump đối với Trung Quốc và các nước khác là bất hợp pháp. Tuy nhiên, phán quyết của Thẩm phán Contreras chỉ giới hạn phạm vi áp dụng đối với hai doanh nghiệp sản xuất đồ chơi thuộc sở hữu gia đình đã đứng ra khởi kiện.

Tác động đến chương trình thuế quan của ông Trump

Điều này đe dọa trực tiếp đến tình hình tài chính công của Mỹ, vốn đang khiến các nhà đầu tư trái phiếu lo ngại do nợ công không ngừng gia tăng. Trước đó, chính quyền đã kỳ vọng doanh thu từ thuế quan sẽ là nguồn bù đắp cho việc cắt giảm thuế quy mô lớn trong dự luật chi tiêu được ký vào ngày 4/7/2025. Ước tính số tiền mà Bộ Tài chính Mỹ có thể phải hoàn lại cho các doanh nghiệp lên tới gần 150 tỷ USD, một con số gây áp lực cực lớn lên ngân sách quốc gia.

Tuy nhiên, thất bại pháp lý đối với IEEPA có thể không chấm dứt hoàn toàn nỗ lực tái định hình thương mại toàn cầu của ông Trump, bởi ông vẫn còn những công cụ thay thế khác trong tay. Theo Điều 232 của Đạo luật An ninh quốc gia, Tổng thống có thể áp thuế dựa trên các cuộc điều tra về rủi ro an ninh quốc gia. Dù phạm vi hẹp hơn so với IEEPA, đây vẫn là công cụ hữu hiệu đối với các ngành chiến lược như thép, nhôm hay ô tô.

Đạo luật Thương mại (Khủng hoảng cán cân thanh toán) cũng cho phép Tổng thống áp thuế nhập khẩu tạm thời lên đến 15% trong vòng 150 ngày. Tuy nhiên, điều này chỉ được thực hiện trong những trường hợp cực kỳ nghiêm trọng như khủng hoảng cán cân thanh toán hoặc đồng USD mất giá mạnh.

Chính quyền cũng có thể khởi xướng thêm các cuộc điều tra về chính sách thương mại và kinh tế không công bằng của các quốc gia theo Điều 301, nhưng việc thực hiện những cuộc điều tra đó sẽ mất nhiều thời gian hơn.

Diệp Thảo/VOV.VN Tổng hợp