Soi vào 'vùng xám' của nền kinh tế

Một gánh hàng rong, quán ăn nhỏ hay người bán hàng online chốt đơn qua mạng xã hội đều tạo ra giá trị kinh tế, song không phải toàn bộ đều đã được phản ánh đầy đủ trong các thống kê.

Nhận diện đầy đủ quy mô và cấu trúc nền kinh tế

Việt Nam đã triển khai Đề án Thống kê khu vực kinh tế chưa được quan sát theo Quyết định số 146/QĐ-TTg từ năm 2019. Sau 7 năm thực hiện, vấn đề quan trọng đặt ra vẫn là xây dựng phương pháp nhận diện đầy đủ hơn những phần còn thiếu trong thống kê.

Người dân mua bán, thanh toán tiền mặt tại một điểm kinh doanh nhỏ lẻ trên vỉa hè, một phần hoạt động kinh tế cần được nhận diện. Ảnh: QUANG PHÚC

Tại hội nghị tổng kết đề án diễn ra mới đây, TS Nguyễn Thị Hương, Cục trưởng Cục Thống kê (Bộ Tài chính) khẳng định, thống kê NOE không phải là cộng thêm một cách cơ học vào quy mô GDP, cũng không phải là hợp pháp hóa các hoạt động kinh tế vi phạm pháp luật. Mục tiêu là phản ánh đầy đủ hơn quy mô, cơ cấu và sự vận động của nền kinh tế, qua đó nâng cao chất lượng các chỉ tiêu tài khoản quốc gia, phục vụ tốt hơn công tác quản lý, điều hành và hoạch định chính sách.

Thực tế, không quốc gia nào có thể khẳng định đã quan sát đầy đủ toàn bộ hoạt động kinh tế. Sự khác biệt chủ yếu nằm ở mức độ bao phủ của hệ thống thống kê và khả năng cập nhật phương pháp, nguồn dữ liệu trước sự thay đổi nhanh chóng của nền kinh tế.

Những hoạt động sản xuất kinh doanh nhỏ lẻ, khu vực phi chính thức hay hoạt động tự sản, tự tiêu chưa được kê khai đầy đủ đã tạo nên "vùng xám" dữ liệu mà bất kỳ cơ quan thống kê nào cũng phải đối mặt. Đó không phải là khoảng trống của nền kinh tế, mà là khoảng trống của khả năng quan sát. Chẳng hạn như, trường hợp cơ sở kinh doanh bán 100 sản phẩm nhưng chỉ kê khai 80 sản phẩm. 20 sản phẩm còn lại cần được nhận diện, ước tính theo phương pháp thống kê phù hợp để phản ánh đầy đủ hơn quy mô nền kinh tế.

Một nội dung dễ gây nhầm lẫn là khái niệm kinh tế ngầm. Bà Nguyễn Thị Hương giải thích, kinh tế ngầm có nhiều yếu tố khác với kinh tế bất hợp pháp. Kinh tế bất hợp pháp là những hoạt động bị pháp luật nghiêm cấm như buôn bán hàng cấm, ma túy... “Cả hai hoạt động này đều tác động tiêu cực đến kinh tế và đời sống xã hội. Do đó, mọi quốc gia đều muốn thu hẹp hai hoạt động này chứ không phải hợp thức hóa hay cộng thẳng vào GDP”, bà Nguyễn Thị Hương nói thêm.

Khu vực phi chính thức có bản chất hoàn toàn khác hai khái niệm trên. Đây là những đơn vị sản xuất, kinh doanh có tạo việc làm và thu nhập cho người tham gia, hoạt động ở quy mô nhỏ và thường chưa được phản ánh đầy đủ trong hệ thống thống kê. Đây cũng là khu vực được nhận diện rõ nhất sau 7 năm triển khai đề án.

Kết quả thống kê cho thấy, năm 2024, cả nước có khoảng 4 triệu cơ sở phi chính thức, sử dụng khoảng 6,5 triệu lao động, chiếm 71,5% lao động trong khu vực cơ sở sản xuất kinh doanh cá thể và tạo ra khoảng 579.000 tỷ đồng giá trị tăng thêm, tương đương 4,6% GDP. Những con số này cho thấy khu vực phi chính thức vẫn có quy mô lớn, trong khi quá trình chuyển dịch sang khu vực chính thức giai đoạn 2020-2024 chưa thực sự rõ nét.

Tương tự, việc lượng hóa hoạt động tự sản, tự tiêu của hộ gia đình ở nông thôn cũng nhằm phản ánh đúng quá trình chuyển dịch từ tự cung tự cấp sang sản xuất hàng hóa gắn với thị trường. Tỷ trọng giá trị tăng thêm của hoạt động này trong GDP đã giảm từ 0,8% năm 2010 xuống còn 0,6% năm 2024; riêng khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản giảm từ 5,9% xuống 4,9%. Đây là chỉ báo quan trọng về quá trình tái cơ cấu nông nghiệp và mở rộng khu vực kinh tế chính thức.

Trả lời câu hỏi của phóng viên Báo SGGP về tính phù hợp của số liệu thống kê năm 2024 trong bối cảnh ngành thuế đẩy mạnh hiện đại hóa, đại diện Cục Thống kê cho biết số liệu được tính toán từ kết quả các cuộc tổng điều tra và điều tra thống kê hàng năm, đồng thời có sử dụng dữ liệu thuế để đối chiếu, rà soát.

Những hoạt động phi chính thức chưa được quan sát, nhất là hoạt động mới phát sinh, sẽ tiếp tục được rà soát sau Tổng điều tra kinh tế năm 2026. Riêng hoạt động tự sản, tự tiêu vẫn được đo lường chủ yếu từ các cuộc điều tra thống kê và nguồn thông tin chuyên ngành nông, lâm nghiệp và thủy sản.

"Đếm" đúng để điều hành đúng

Theo Cục Thống kê, việc bỏ sót hoặc ước tính chưa đầy đủ khu vực kinh tế chưa được quan sát có thể dẫn tới 3 hệ quả lớn: làm sai lệch quy mô và cơ cấu thực của nền kinh tế; giảm độ chính xác của chính sách tài khóa, tiền tệ do một phần dòng tiền chưa nằm trong phạm vi dữ liệu; làm giảm độ tin cậy của các mô hình dự báo và bảng cân đối liên ngành.

Phó Cục trưởng Cục Thống kê Lê Trung Hiếu nhấn mạnh, giá trị lớn nhất của việc thống kê NOE không nằm ở việc GDP tăng hay giảm, mà ở chất lượng của hệ thống thống kê quốc gia. Điều đó được thể hiện qua việc xây dựng khung khái niệm, tiêu chí nhận diện, phương pháp đo lường và cơ chế khai thác dữ liệu phù hợp với điều kiện Việt Nam, đồng thời kết hợp điều tra thống kê với dữ liệu hành chính như thuế, hóa đơn điện tử, đăng ký doanh nghiệp, bảo hiểm xã hội, thương mại điện tử và các nền tảng số để phản ánh sát thực hơn quy mô nền kinh tế.

Bà Nguyễn Thị Vân Anh, chuyên gia kinh tế của Văn phòng Quỹ Tiền tệ quốc tế (IMF) tại Việt Nam, cho biết, IMF đánh giá cách tiếp cận của Việt Nam cơ bản phù hợp với các khuyến nghị quốc tế.

Trong bối cảnh Việt Nam hướng tới mục tiêu tăng trưởng cao nhưng vẫn phải giữ vững ổn định kinh tế vĩ mô, việc hoàn thiện hệ thống thống kê sẽ góp phần nâng cao chất lượng phân tích, dự báo và hoạch định chính sách dựa trên bằng chứng. Tuy nhiên, theo chuyên gia IMF, ngành thống kê cần sự phối hợp và chia sẻ dữ liệu chặt chẽ từ các bộ, ngành.

Thống kê đầy đủ khu vực kinh tế chưa được quan sát không nhằm tạo ra một quy mô GDP lớn hơn, mà để nhìn rõ hơn nền kinh tế đang vận hành như thế nào: ở đâu còn nhiều lao động phi chính thức, ở đâu hoạt động tự cung tự cấp vẫn chiếm tỷ trọng đáng kể và ở đâu những mô hình kinh doanh mới đang phát triển nhanh hơn khả năng cập nhật của hệ thống dữ liệu.

Khi "bản đồ" kinh tế được hoàn thiện hơn, các chỉ tiêu về tăng trưởng, năng suất, việc làm, thu nhập hay hiệu quả chính sách sẽ phản ánh sát thực tế hơn, tạo nền tảng dữ liệu tin cậy cho công tác điều hành và hoạch định chính sách.