Sức khỏe tâm thần cần được chăm sóc từ cộng đồng

TS-BS. Trần Đình Trung.

TS-BS. Trần Đình Trung, Phó trưởng khoa Y tế công cộng, Trường Đại học Kỹ thuật Y - Dược Đà Nẵng, cho rằng việc chăm sóc cần bắt đầu sớm từ môi trường sống hằng ngày, đồng thời hình thành mạng lưới hỗ trợ đủ gần để người gặp khó khăn có thể tìm đến khi cần.

- Thông điệp ngày Sức khỏe tâm thần thế giới năm nay nhấn mạnh việc lắng nghe trải nghiệm thực tế. Ông có thể chia sẻ, vì sao tiếng nói của chính người trong cuộc cần được lắng nghe khi xây dựng các dịch vụ hỗ trợ?

- Chính những người từng hoặc đang trải qua khó khăn hiểu rõ những rào cản mà người cung cấp dịch vụ đôi khi có thể bỏ sót, chẳng hạn cảm giác bị phán xét, lo thông tin cá nhân bị tiết lộ hoặc không biết tìm sự hỗ trợ ở đâu. Theo WHO, chỉ 45% quốc gia trả lời khảo sát Mental Health Atlas 2024 báo cáo có hợp tác thường xuyên với người có trải nghiệm thực tế và các nhóm đại diện gia đình, người chăm sóc trong lập kế hoạch, cung cấp hoặc giám sát dịch vụ.

Vì vậy, “lắng nghe” không nên chỉ dừng ở việc tiếp nhận câu chuyện. Người có trải nghiệm thực tế cần được tạo điều kiện tham gia thiết kế và đánh giá dịch vụ, trên nguyên tắc tự nguyện, bảo đảm riêng tư và có phản hồi rõ ràng về những ý kiến được tiếp thu.

- Nhiều người chỉ tìm đến hỗ trợ khi vấn đề đã nghiêm trọng. Vậy phòng ngừa và phát hiện sớm sức khỏe tâm thần nên bắt đầu từ đâu, thưa ông?

- Phòng ngừa trước hết bắt đầu từ môi trường sống an toàn, giảm bạo lực, bắt nạt và duy trì sự kết nối giữa con người với nhau. Trong đời sống hằng ngày, gia đình và những người xung quanh cần chú ý khi một người có biểu hiện buồn bã, mất hứng thú, thay đổi giấc ngủ, ăn uống hoặc suy giảm khả năng học tập, làm việc. Nếu những biểu hiện này kéo dài hoặc ảnh hưởng đến sinh hoạt, nên tìm kiếm hỗ trợ thay vì chờ vấn đề trở nên nghiêm trọng. Đặc biệt, khi một người xuất hiện ý nghĩ tự hại, cần có hỗ trợ chuyên môn ngay. Nếu nguy hiểm đang hiện hữu, cần ở cùng người đó và liên hệ cấp cứu.

- Khi một người nói “tôi đang không ổn”, theo ông thế nào là lắng nghe đúng để họ cảm thấy an toàn và được tôn trọng?

- Điều đầu tiên là dành thời gian, chọn không gian riêng tư và để người đó được nói theo nhịp của mình mà không bị phán xét. Một câu hỏi đơn giản như “Bạn muốn tôi hỗ trợ thế nào?” đôi khi hữu ích hơn việc vội vàng đưa ra lời khuyên. Chúng ta nên tránh những câu như “nghĩ nhiều quá” hoặc ép người đang gặp khó khăn phải kể tất cả mọi chuyện.

Quyền riêng tư cần được tôn trọng, nhưng cũng không nên hứa giữ kín nếu nhận thấy nguy cơ gây hại nghiêm trọng. Gia đình có thể đồng hành với họ tìm kiếm sự hỗ trợ phù hợp. Ở trường học và nơi làm việc, cần có kênh tư vấn bảo mật, đồng thời bảo vệ người chia sẻ khỏi sự phân biệt đối xử.

Các hoạt động của Phòng Nghiên cứu và Đánh giá tâm lý, Trường Đại học Sư phạm (Đại học Đà Nẵng) góp phần cải thiện sức khỏe tâm thần học sinh. Ảnh: TRÂM ANH

- Theo ông, đâu là những khoảng trống cần ưu tiên khắc phục trong chăm sóc sức khỏe tâm thần hiện nay? Y tế cơ sở cần được tăng cường những gì để thực sự trở thành tuyến đầu trong phòng ngừa và phát hiện sớm?

- Để y tế cơ sở thực sự trở thành tuyến đầu, nhân viên y tế cơ sở cần được đào tạo về nhận biết, đánh giá ban đầu, hỗ trợ tâm lý và xử trí nguy cơ tự hại; đồng thời phải có chuyên gia hỗ trợ chuyên môn và tiếp nhận khi cần chuyển tuyến.

Một nhóm cần được đặc biệt chú ý trong chăm sóc sớm là phụ nữ mang thai và sau sinh. WHO cho biết trên toàn cầu, hơn 10% phụ nữ mang thai và vừa sinh con trải qua trầm cảm. Vì vậy, tôi đặc biệt quan tâm việc lồng ghép chăm sóc sức khỏe tâm thần vào chăm sóc thai sản, bên cạnh khám thường quy và quản lý bệnh mạn tính. Việc sàng lọc phải đi cùng đánh giá, hỗ trợ, theo dõi và không thay thế chẩn đoán. Để làm được điều đó, y tế cơ sở cần có kinh phí và không gian riêng tư.

- Mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng có thể được hình thành như thế nào, thưa ông?

- Chăm sóc cộng đồng giúp người dân nhận hỗ trợ gần nơi sống, duy trì việc học, việc làm và quan hệ xã hội. WHO ghi nhận chỉ 9% quốc gia trả lời khảo sát Mental Health Atlas 2024 đã chuyển đổi hoàn toàn sang mô hình chăm sóc sức khỏe tâm thần dựa vào cộng đồng.

Có thể thí điểm mạng lưới với y tế cơ sở làm đầu mối, kết nối trường học, hỗ trợ xã hội và dịch vụ chuyên sâu. Mạng lưới này cần xác định rõ người phụ trách, có kế hoạch theo dõi và quy định về chia sẻ thông tin. Các trường đại học có thể tham gia đào tạo nhân lực, đánh giá hiệu quả bằng khả năng tiếp cận, phục hồi và trải nghiệm người sử dụng.

- Cảm ơn ông về cuộc trao đổi!

Tăng cường năng lực giám định pháp y tâm thần và bắt buộc chữa bệnh

Tại Kế hoạch số 434/KH-UBND ban hành ngày 22/8/2026 triển khai thực hiện Quyết định số 118/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt Đề án “Tăng cường năng lực hệ thống giám định pháp y, pháp y tâm thần và bắt buộc chữa bệnh tâm thần giai đoạn 2026 - 2030” trên địa bàn thành phố Đà Nẵng, UBND thành phố yêu cầu nâng cao chất lượng, hiệu quả hoạt động giám định pháp y, pháp y tâm thần và bắt buộc chữa bệnh tâm thần; từng bước khắc phục những hạn chế về cơ sở vật chất, trang thiết bị, nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu thực hiện nhiệm vụ chuyên môn và phục vụ hoạt động tố tụng theo quy định pháp luật. Trong đó, củng cố năng lực của các cơ sở thực hiện nhiệm vụ bắt buộc chữa bệnh tâm thần.

Bệnh viện Tâm thần Đà Nẵng là cơ sở đảm nhận nhiệm vụ điều trị chuyên khoa tâm thần, đồng thời tham gia thực hiện bắt buộc chữa bệnh đối với các trường hợp thuộc diện áp dụng biện pháp tư pháp theo quy định. Hoạt động bắt buộc chữa bệnh tâm thần đòi hỏi bảo đảm đồng thời các điều kiện về điều trị, quản lý người bệnh, an ninh, an toàn và quyền lợi hợp pháp của người được điều trị. Việc triển khai kế hoạch cũng đặt ra yêu cầu tăng cường phối hợp giữa ngành y tế với các cơ quan tư pháp, công an và đơn vị liên quan trong tiếp nhận, giám định, quản lý, điều trị người bệnh.