Syria: Khi 'tuần trăng mật' hậu Assad dần kết thúc

Lực lượng an ninh Syria tuần tra tại thành phố Homs. Ảnh: THX/TTXVN

Tại miền Đông Syria, một người dân bức xúc vì giá nhiên liệu tăng mạnh đã công khai chỉ trích chính quyền chuyển tiếp trước đám đông. Điều đáng chú ý là lực lượng an ninh đứng gần đó nhưng không can thiệp. Hình ảnh này cho thấy Syria đang thay đổi đáng kể sau khi chính quyền cựu Tổng thống Bashar al-Assad bị lật đổ, nhưng cũng phản ánh thách thức lớn hơn: tự do chính trị đang tiến nhanh hơn khả năng cải thiện đời sống của người dân.

Theo CNN, đầu tháng 9, hàng nghìn người Syria xuống đường tham gia vào một trong những cuộc biểu tình lớn nhất kể từ khi ông Assad bị lật đổ gần hai năm trước. Khác với thời kỳ gia đình Assad kiểm soát đất nước bằng một bộ máy an ninh hà khắc, người biểu tình lần này được phép trở về nhà sau khi lên tiếng phản đối chính sách của chính phủ.

Các cuộc biểu tình thậm chí được truyền hình nhà nước đưa tin rộng rãi, trái ngược với thời chính quyền ông Assad.

Nhưng sự cởi mở về chính trị đang diễn ra trong bối cảnh kinh tế chưa thể phục hồi tương xứng. Giá nhiên liệu tăng tới 40% sau quyết định đột ngột của chính phủ, được giải thích là hệ quả của cuộc khủng hoảng năng lượng liên quan chiến tranh Iran. Trước sức ép của dư luận, chính phủ đã rút lại một phần mức tăng và đưa Bộ trưởng Năng lượng ra trước Quốc hội để giải trình.

Động thái này được một số nhà phân tích đánh giá là phản ứng nhanh trước cuộc khủng hoảng kinh tế lớn đầu tiên của chính quyền mới. Tuy nhiên, nó chưa thể giải quyết những khó khăn cơ bản mà người dân Syria đang phải đối mặt.

Theo Ngân hàng Thế giới, khoảng 2/3 người dân Syria sống dưới ngưỡng nghèo của nhóm nước có thu nhập trung bình thấp, với mức thu nhập dưới 3,65 USD/ngày.

“Chúng ta sẽ chứng kiến những cuộc biểu tình này lặp đi lặp lại. Gần như không thể vượt qua những thách thức kinh tế nghiêm trọng mà người Syria đang phải chịu”, Ibrahim al-Assil, Giám đốc Phòng thí nghiệm Syria trong giai đoạn chuyển tiếp thuộc Trường Kennedy, Đại học Harvard, nhận định.

Kỳ vọng và thực tế

Sức ép kinh tế đang tạo ra khoảng cách ngày càng lớn giữa những gì người Syria kỳ vọng ở chính quyền mới và thực tế cuộc sống.

Charles Lister, Giám đốc Sáng kiến Syria thuộc Viện Trung Đông ở Washington, cho rằng “tuần trăng mật” của chính quyền mới vốn không thể kéo dài mãi. Khi kỳ vọng tăng lên nhưng những cải thiện trong đời sống chưa xuất hiện, sự kiên nhẫn của người dân sẽ giảm xuống.

Tổng thống lâm thời Ahmed al-Sharaa đang chạy đua tái thiết Syria, một nhiệm vụ được Ngân hàng Thế giới ước tính cần khoảng 216 tỷ USD.

Ông tiếp quản một nhà nước gần như phá sản sau nhiều năm dưới thời Assad và hiện vẫn phụ thuộc đáng kể vào đầu tư nước ngoài.

Một trong những ưu tiên của chính quyền mới là đưa Syria trở lại cộng đồng quốc tế và biến sự cải thiện quan hệ đối ngoại thành nguồn lực cho phục hồi kinh tế.

Ông Al-Sharaa cho biết Syria đã khôi phục vị thế trong cộng đồng quốc tế, xây dựng các “cầu nối ngoại giao” và muốn biến Damascus thành điểm khởi đầu cho ổn định khu vực.

Quan hệ với Mỹ là một trong những thay đổi đáng chú ý nhất. Tổng thống Mỹ Donald Trump đã gặp ông Al-Sharaa bốn lần kể từ tháng 5/2025. Mỹ sau đó dỡ bỏ hoàn toàn các lệnh trừng phạt đối với Syria, tạo điều kiện để đầu tư nước ngoài quay trở lại.

Thổ Nhĩ Kỳ, Qatar, Saudi Arabia và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) hiện là những nguồn đầu tư lớn. Syria ước tính tổng vốn đầu tư từ các nước này đạt khoảng 28 tỷ USD vào năm ngoái. Liên minh châu Âu cũng cam kết hỗ trợ 2,7 tỷ USD, trong khi Pháp ký một số thỏa thuận mới về kinh tế, giao thông và cơ sở hạ tầng trong chuyến thăm Damascus của Tổng thống Emmanuel Macron hồi tháng 7.

Chính quyền Al-Sharaa cũng tìm cách duy trì quan hệ với nhiều bên. Theo một chuyên gia Syria, chính phủ mới đã tiếp xúc với đại diện của khoảng 100 quốc gia, đồng thời duy trì quan hệ với cả Tổng thống Nga Vladimir Putin - đồng minh của chính quyền Assad trước đây - và Tổng thống Ukraine Volodymyr Zelensky.

Vị trí địa chiến lược tạo cơ hội

Sự quan tâm của nhiều nước đối với Syria một phần bắt nguồn từ vị trí địa lý của nước này.

Syria nằm ở trung tâm Trung Đông, kết nối châu Á và châu Âu thông qua các cảng Địa Trung Hải. Sau nhiều năm chiến tranh, một Syria ổn định có thể góp phần thúc đẩy ổn định khu vực, tạo điều kiện cho người tị nạn trở về và hạn chế nguy cơ các tổ chức cực đoan trỗi dậy.

Trong cuộc chiến Iran, ông Al-Sharaa đã tận dụng vị trí địa lý của Syria để quảng bá nước này như một tuyến thương mại mới, có thể trở thành cầu nối đường bộ thay thế cho các tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz và Bab el-Mandeb.

Một dấu hiệu ban đầu đã xuất hiện khi hàng nghìn xe tải chở dầu từ miền Nam Iraq đi qua Syria tới cảng Baniyas trên Địa Trung Hải.

Tuy nhiên, những thay đổi lớn về địa kinh tế chưa mang lại nhiều tác động tức thời đối với đời sống người dân.

Theo Lister, phần lớn các dự án quốc tế hiện nay là những kế hoạch chiến lược kéo dài khoảng 10 năm, không thể ngay lập tức làm giảm giá bánh mì hoặc nhiên liệu.

Trong khi đó, những dự án quy mô nhỏ và vừa có thể tạo việc làm nhanh hơn. Việc Mỹ dỡ bỏ các lệnh trừng phạt đã thúc đẩy một loạt dự án đầu tư mới, nhưng các chuyên gia cho rằng Syria vẫn cần thêm một đến hai năm để những dự án này bắt đầu tạo ra tác động rõ rệt đối với đời sống người dân.

“Vốn chính trị” của chính quyền mới

Một vấn đề khác là khoảng cách giữa các cam kết đầu tư và những gì thực sự được triển khai.

Nhà kinh tế chính trị Syria Karam Shaar ước tính chỉ khoảng 5% số thỏa thuận được cam kết đã đạt tiến triển thực chất. Một số dự án nổi bật tập trung vào cải tạo hạ tầng điện và sân bay Damascus.

Đối với người dân, vấn đề không nằm ở tổng giá trị các thỏa thuận mà ở việc sinh kế có được cải thiện hay không. Một người biểu tình Syria nói rằng chính quyền đang tập trung vào các dự án có giá trị lớn thay vì giải quyết chi phí sinh hoạt. Theo ông, người dân cần được hưởng lợi trực tiếp từ quá trình tái thiết.

Ông Al-Assil cảnh báo những bất mãn kinh tế kéo dài có thể làm suy giảm dần “tính chính danh cách mạng” mà chính quyền al-Sharaa có được sau khi lật đổ Assad.

Theo ông, để duy trì sự kiên nhẫn của người dân, chính quyền cần tạo điều kiện để họ tham gia và cảm thấy tiếng nói của mình được lắng nghe.