Tác nghiệp tại vùng thảm họa

Đây là những kỹ năng được các chuyên gia của Cơ quan Quản lý thảm họa và tình trạng khẩn cấp (AFAD) thuộc Bộ Nội vụ Thổ Nhĩ Kỳ chia sẻ với nhóm phóng viên quốc tế tham gia khóa tập huấn tại Ankara từ ngày 14 - 25/9.

Đánh giá hiện trường trước khi tác nghiệp

Cô Ayse Mancilik Apur, chuyên viên huấn luyện về vấn đề tâm lý của AFAD, chia sẻ với học viên là các nhà báo đến từ Đông Nam Á và Papua New Guinea.

Trước khi tiếp cận hiện trường, phóng viên cần đánh giá tình hình và xác định giới hạn an toàn: thảm họa đang diễn biến ra sao, khu vực nào được phép tiếp cận, tuyến đường ra vào như thế nào và lực lượng nào đang tham gia cứu hộ tại hiện trường.

Bên cạnh đó, việc tìm hiểu đặc điểm khu vực, cộng đồng dân cư, văn hóa, kinh tế - xã hội và tôn giáo cũng giúp phóng viên giao tiếp phù hợp hơn với người dân địa phương, đồng thời có được cái nhìn tổng thể trước khi bắt đầu thu thập thông tin.

Tuy nhiên, trong những giờ đầu sau thảm họa, yếu tố cần được cân nhắc kỹ lưỡng không chỉ là an toàn tại hiện trường mà còn là trạng thái tâm lý của những người được phỏng vấn.

Theo cô Ayse Mancilik Apur, chuyên viên huấn luyện về vấn đề tâm lý của AFAD, phóng viên không nên vội vàng tiếp cận và phỏng vấn nạn nhân mà trước hết cần tạo cảm giác an toàn và xây dựng lòng tin. Trước khi đặt câu hỏi, phóng viên cần quan sát trạng thái tâm lý và mức độ sẵn sàng giao tiếp của nạn nhân muốn phỏng vấn. Khi nạn nhân vẫn đang hoảng loạn, phóng viên cần ưu tiên hàng đầu là việc tạo cảm giác an toàn đối với nạn nhân, thay vì vội vàng phỏng vấn khai thác thông tin.

Một trong những cách tạo dựng lòng tin là sử dụng ngôn ngữ cơ thể, giọng điệu, từ ngữ và cảm xúc tương đồng (hay còn gọi là kỹ thuật phản chiếu - mirroring technique), qua đó giảm khoảng cách với nạn nhân trong thảm họa và truyền đi tín hiệu trấn an rằng phóng viên đang ở đó để lắng nghe và hỗ trợ. Điều này đặc biệt quan trọng khi làm việc với những người vừa trải qua mất mát hoặc sang chấn, chuyên gia của AFAD nhấn mạnh.

An toàn của nhân vật và trách nhiệm của phóng viên

Tại vùng thảm họa, nhu cầu thông tin của công chúng rất lớn, nhưng khuyến nghị mà chuyên gia của AFAD đưa ra là không nên bằng mọi giá khai thác mọi hình ảnh hay câu chuyện của nhân vật chịu ảnh hưởng bởi thảm họa. Trước khi phỏng vấn, chụp ảnh hoặc ghi hình một nạn nhân, phóng viên cần cân nhắc liệu việc đó có thực sự giúp công chúng hiểu rõ hơn về thảm họa hay chỉ khai thác những mất mát của nhân vật, đồng thời có nguy cơ khiến họ chịu thêm tổn thương về tinh thần.

Theo cô Ayse Mancilik Apur, một bức ảnh có thể tạo được sự chú ý lớn, nhưng với người đang chịu ảnh hưởng bởi thảm họa, chính hình ảnh đó cũng có thể trở thành một tác nhân gây sang chấn. Vì vậy, việc cân nhắc mục đích, sự cần thiết và tác động của mỗi hình ảnh, cuộc phỏng vấn là một phần quan trọng của đạo đức nghề báo, nhất là khi nhân vật đang ở trạng thái dễ bị tổn thương như trẻ em.

Cùng với việc bảo vệ nhân vật, phóng viên cũng cần chuẩn bị cho những tác động tâm lý mà chính mình có thể phải đối mặt. Theo chuyên gia của AFAD, sợ hãi, tức giận, hoảng loạn hoặc cảm giác bất lực có thể là những phản ứng bình thường sau khi chứng kiến thảm họa, song mức độ và thời gian biểu hiện ở mỗi người khác nhau.

Do đó, phóng viên cần lường trước khả năng chứng kiến thương vong, mất mát và những tình huống căng thẳng, đồng thời nhận diện các dấu hiệu căng thẳng sau tác nghiệp. Cô Ayse Mancilik Apur nhấn mạnh: “An toàn cá nhân không phải việc ngoài nghiệp vụ, mà là điều kiện để phóng viên hoàn thành nhiệm vụ”.

Cũng đề cập đến trách nhiệm và đạo đức của phóng viên khi tác nghiệp trong những tình huống bất thường, ông Erhan Sevenler - từng phụ trách Ban tin Ảnh Istanbul của Hãng thông tấn Anadolu (Thổ Nhĩ Kỳ) lưu ý rằng phóng viên không người “vô hình” đứng ngoài những gì đang diễn ra mà “là một thành phần của sự kiện”. Vì vậy, chu trình tác nghiệp mà ông nhấn mạnh gồm: vào hiện trường, ghi nhận thực tế, bảo đảm an toàn cho bản thân và đồng nghiệp, tôn trọng những người đang chịu tổn thương, rồi rời hiện trường.

Rèn kỹ năng để chủ động trước địa hình và rủi ro

Học viên thực hành kỹ năng sinh tồn trong động đất tại hiện trường mô phỏng của AFAD.

An toàn cũng là nội dung xuyên suốt các bài thực hành của khóa học. Tại khuôn viên AFAD, các học viên trải nghiệm bài tập leo trèo nhằm rèn sức mạnh cơ bắp, khả năng giữ thăng bằng và kiểm soát cơ thể khi phải di chuyển trên địa hình khó tiếp cận.

Theo nhà báo Mohd Haizal Yatiran đến từ The Malaysia Press, những kỹ năng này không chỉ hữu ích khi đưa tin về thiên tai. Trong một số tình huống bất thường, khi người dân cần được hỗ trợ, phóng viên có thể phải tiếp cận các tòa nhà bằng cách leo trèo. Vì vậy, việc được tập luyện trước giúp phóng viên có thêm sự chuẩn bị cho công việc thực tế.

Với nhà báo Yea Chenda Khantey của Thông tấn xã Campuchia (AKP), kỹ năng này có thể giúp phóng viên tiếp cận những vị trí cao hơn để tìm nơi an toàn hoặc ghi lại hình ảnh phục vụ đưa tin. Trong khi đó, nhà báo Teguh Firmansyah đến từ nhật báo điện tử Republika (Indonesia) cho rằng các bài tập giúp phóng viên có thêm kinh nghiệm xử lý những tình huống khó khăn và nhận diện rủi ro khi tác nghiệp tại địa hình phức tạp, chẳng hạn khu vực đồi núi.

Chuyên gia AFAD hướng dẫn học viên thực hành kỹ năng sinh tồn tại địa hình phức tạp.

Tác nghiệp trên trực thăng: An toàn trước, hình ảnh sau

Một môi trường tác nghiệp khác đòi hỏi yêu cầu an toàn đặc biệt là trực thăng. Theo ông Cemil, chuyên gia thuộc Tổng cục Hàng không dân dụng Thổ Nhĩ Kỳ, phóng viên phải tuân thủ tuyệt đối hướng dẫn của phi hành đoàn, không tự ý di chuyển hoặc mở cửa và kiểm soát chặt chẽ thiết bị tác nghiệp để tránh gây mất an toàn.

Máy ảnh, máy quay cần được cố định chắc chắn. Phóng viên phải nắm rõ vị trí cửa và lối thoát hiểm. Trong trường hợp hạ cánh khẩn cấp hoặc có dấu hiệu rò rỉ nhiên liệu, cần giữ bình tĩnh, làm theo chỉ dẫn của phi hành đoàn và chỉ hỗ trợ người bị thương khi bảo đảm được an toàn cho bản thân và những người xung quanh. Chuyên gia này nhấn mạnh, trong môi trường đặc biệt này, “một khuôn hình tốt không thể đánh đổi bằng sự an toàn của phóng viên”.

Học viên cùng lực lượng cứu hộ AFAD thực hành kỹ năng tác nghiệp bằng trực thăng trong thảm họa.

Ngoài các bài tập trên, các nhà báo, phóng viên đến từ Đông Nam Á và Papua New Guinea còn được trang bị nhiều kỹ năng thực hành như sơ cứu, sinh tồn dưới nước, lái xe ô tô nâng cao và thoát hiểm, nhằm tăng khả năng tự bảo đảm an toàn trong môi trường nguy hiểm.

Từ đánh giá hiện trường, tiếp cận nạn nhân, kiểm soát tâm lý đến những kỹ năng thực địa như leo trèo, sơ cứu hay thoát hiểm, khóa tập huấn đặt ra một yêu cầu xuyên suốt đối với hoạt động báo chí trong thảm họa. Đó là đưa thông tin chính xác đến công chúng nhưng không đánh đổi sự an toàn của phóng viên và những người đang chịu ảnh hưởng.

Khoá tập huấn do Cơ quan hợp tác và điều phối Thổ Nhĩ Kỳ (TIKA) phối hợp với Hãng thông tấn Anadolu (Thổ Nhĩ Kỳ) và Học viện cảnh sát quốc gia Thổ Nhĩ Kỹ phối hợp tổ chức.