Tâm lý thể thao dưới góc nhìn của chuyên gia Đào Tiến Dũng

Đào Tiến Dũng kể, anh chơi thể thao từ nhỏ, đặc biệt là bóng đá và cầu lông. Và anh đã luôn khao khát được trở thành thành viên của một đội tuyển thể thao. “Tuy nhiên, vào lúc quan trọng nhất khi phải lựa chọn giữa việc học hay thể thao chuyên nghiệp, tôi đã không đủ dũng cảm để đi theo thể thao”.

Tốt nghiệp đại học (một ngành khá hấp dẫn và nhiều cơ hội) rồi ra đi làm được vài năm, nhưng anh lại cảm thấy bế tắc vì những gì mình làm không thực sự tạo cho bản thân niềm đam mê, niềm vui. Nhờ tham gia một khóa học phát triển tâm lý con người ở Singapore, anh nhận ra rằng mình phải kết hợp điểm mạnh và niềm đam mê của mình vào công việc.

Luôn thích môi trường thể thao và muốn giúp người khác, nên lựa chọn tâm lý thể thao trở thành một con đường phù hợp với Đào Tiến Dũng. “Đến nay đã là 15 năm kể từ ngày tôi bắt đầu làm nghề và tôi vẫn không hề hối tiếc, mặc dù công việc không phải lúc nào cũng dễ dàng và ổn định”.

HLV tâm lý thể thao Đào Tiến Dũng tại cuộc hội thảo dành cho cha mẹ các VĐV golf trẻ (Hà Nội, 2025)

Đào Tiến Dũng tốt nghiệp Tiến sỹ tại Đại Học Victoria (Australia), trước đó học Master tại Đại học Lund (Thụy Điển), chuyên ngành Tâm lý thể thao. Anh từng là HLV tâm lý cho đội tuyển đua thuyền và bóng nước Singapore, HLV tâm lý cho đội tuyển kiếm Kendo Australia, và nay đang là HLV tâm lý của đội tuyển Golf quốc gia Việt Nam.

Anh hiện đang sinh sống ở Melbourne- Australia.

Tâm lý thể thao ảnh hưởng tới hiệu suất thi đấu

Có một VĐV của một đội tuyển Việt Nam chuẩn bị đi thi Olympics, đã tìm đến chuyên gia tâm lý vì cảm thấy mình không đủ tự tin bước vào giải đấu lớn nhất thế giới. Qua trao đổi, anh biết được VĐV này khi còn trẻ đã từng bị một chứng bệnh khá nghiêm trọng, lúc đó gần như đã không còn cơ hội để tiếp tục tập luyện môn thể thao đam mê…

Trò chuyện với VĐV, hiểu biết sâu sắc về con người và hoàn cảnh, anh đã gợi ý cách vượt qua nỗi sợ hãi và áp lực thi đấu. Được động viên và tin tưởng hơn vào bản thân, VĐV đó cuối cùng đã có một kỳ Olympics thi đấu xuất sắc.

Người yêu thể thao biết đến đội tuyển bóng nước Singapore, đội bóng bất bại trong vòng 25 năm tại tất cả các kì Seagames trước đó. Họ giữ một kỉ lục vô tiền khoáng hậu là trong 25 năm không thua bất cứ một trận đấu nào. Vì thế áp lực đối với toàn đội là vô cùng khủng khiếp! Bất cứ trận đấu thua nào cũng có thể được coi là một thảm họa. Sự lo lắng của các VĐV rất dễ gây ảnh hưởng đến phong độ khi thi đấu.

Cùng đoàn sang Seagames tại Myanmar năm đó, HLV Đào Tiến Dũng đã ngầm chuẩn bị hàng loạt video của người nhà từng cầu thủ, chúc họ thi đấu thành công. Anh kết hợp lại thành một video vừa vui nhộn vừa tràn đầy cảm xúc và quyết tâm. Video được chiếu cho toàn đội trước trận đầu tiên của giải và là một phương thuốc tâm lý hữu hiệu để giúp các cầu thủ cởi bỏ áp lực trước giải đấu. Đội tuyển đã thành công và mang về chiếc huy chương Vàng và tiếp tục duy trì được thành tích bất bại.

Các VĐV đội tuyển Kendo của Australia được quan tâm chăm sóc tốt về tâm lý trước, trong và sau thi đấu

Một nữ VĐV Kendo của đội tuyển Australia đã từng thi đấu ở 6 kì vô địch thế giới về kiếm Kendo trong 16 năm và chưa bao giờ cảm thấy mình thực sự thi đấu được hết khả năng của mình. “Chúng tôi đã làm việc với nhau nhiều buổi, chia sẻ về nhiều chủ đề từ lý do muốn vô địch, đến cuộc sống hiện tại và cả tuổi thơ trước đây của chị. Nhờ việc trao đổi chi tiết, tôi có được một hình dung đầy đủ về chị và lý do ngăn cản chị ấy đạt được trạng thái hưng phấn nhất. Qua quá trình làm việc bao gồm cả các bài tập tâm lý và trị liệu thôi miên, chị hiểu được hơn về bản thân mình và học được cách buông bỏ những điều không cần thiết. Điều quan trọng nhất mà chị nói là chị đã học được cách kết nối với bản thân, yêu con người mình. Nhờ được đả thông tư tưởng, chị có một kì thi đấu vô địch thế giới cuối cùng hoàn hảo và thi đấu tốt hơn cả mức mình mong đợi. Sau giải đấu này, chị đã được lựa chọn làm HLV trưởng của đội tuyển kiếm Kendo của Australia ở giải lần sau, và hiện đang là HLV trưởng của đội tuyển Thụy Điển”.

Qua quá trình 15 năm làm việc với vận động viên và các đội tuyển chuyên nghiệp, Đào Tiến Dũng tự mình chứng kiến rất nhiều trường hợp cụ thể mà yếu tố tâm lý đã quyết định thành bại trên sân thi đấu.

Trước và trong thi đấu, tâm lý đóng vai trò rất quan trọng quyết định đến sự thành công của VĐV và đội tuyển. Nhiều VĐV phàn nàn rằng họ tập luyện rất tốt, nhưng khi vào thi đấu thì không thể hiện được hết khả năng của mình, đặc biệt là trong những tình huống áp lực, hay khi họ tham gia những giải quan trọng. Có những HLV lại phàn nàn rằng VĐV của mình thiếu động lực và chểnh mảng trong tập luyện dẫn đến thi đấu không đúng với tiềm năng của mình.

Một vấn đề khác rất phổ biến với nhiều VĐV là nỗi lo sợ thất bại và hậu quả của nó đối với bản thân. Điều này làm nhiều VĐV bước vào giải đấu với một tâm trạng lo lắng, kém tự tin.

Chuyên gia Đào Tiến Dũng cho rằng, để chuẩn bị tốt về tâm lý cho VĐV, họ cần được đào tạo bài bản về tâm lý và hình thành thói quen rèn luyện sự quyết tâm, khả năng tập trung, khả năng thư giãn một cách thường xuyên. “Rèn luyện tâm lý cũng giống như một người đi tập gym, bạn không thể chỉ tập vài tuần và hy vọng mình sẽ có cơ thể đẹp cả năm. Cách tốt nhất là HLV tâm lý hợp tác cùng HLV chuyên môn để giúp VĐV. HLV chuyên môn sẽ có nhiều thời gian gần VĐV hơn nên có thể chia sẻ nhiều điều về VĐV cả trong và ngoài buổi tập. HLV tâm lý sẽ dựa vào sự đánh giá cá nhân kết hợp với chia sẻ của HLV chuyên môn để đưa ra những gợi ý về bài tập tâm lý phù hợp với từng VĐV tại các thời điểm khác nhau của mùa giải”.

Nói đến tâm lý thể thao, có thể chia ra 3 khía cạnh: trước, trong và sau thi đấu. Phần đông mọi người chỉ tập trung vào tâm lý trong thi đấu, và một chút trước thi đấu. Nhưng tâm lý sau thi đấu thì hầu như ít được quan tâm. Ở các nước tiên tiến, họ quan tâm đến khía cạnh sau thi đấu không kém trong thi đấu. Vì ở đó có những vấn đề như sức khỏe tinh thần (mental health), thay đổi nghề nghiệp (hoặc trình độ thi đấu), và các vấn đề ngoài thể thao nhưng ảnh hưởng trực tiếp tới vận động viên (VĐV). Nhiều người không có sức khỏe tinh thần tốt thường hay suy nghĩ tiêu cực, tự tạo ra áp lực với bản thân và dễ bị trầm cảm. Quá trình trầm cảm kéo dài, không được hỗ trợ sẽ dễ làm con người ta bế tắc, thậm chí dẫn đến tự tử.

Năm mới, mong rằng càng ngày mọi người sẽ càng nhận thức rõ hơn về tâm lý thể thao

Năm 2025, Đào Tiến Dũng có về Việt Nam làm diễn giả của 2 cuộc hội thảo về tâm lý thể thao. Hội thảo thứ nhất diễn ra vào tháng 1/2025 để giới thiệu về tâm lý thể thao nói chung. Hội thảo được rất nhiều người quan tâm, Ban tổ chức đã phải cắt 2/3 số đăng kí vì hội trường không đủ chỗ.

Hội thảo thứ hai diễn ra hồi tháng 7, dành riêng cho cha mẹ các VĐV golf. Hội thảo này có đông lượng người xem online vì nhà tổ chức đã livestream trực tiếp.

Đầu năm 2026, anh làm diễn giả hội thảo cho các VĐV MMA tại Việt Nam. Hội thảo này giúp trang bị các kiến thức về cách vượt qua những niềm tin giới hạn, cách xây dựng “cái tôi bản thân tích cực” để có thể phát huy hết tiềm năng của mình.

Anh thường về Hà Nội một năm 2 lần, và luôn tranh thủ tổ chức hội thảo về tâm lý thể thao, nếu có bên đối tác nào đề xuất. Mong muốn của anh là mọi người hiểu thêm về sự cần thiết của vấn đề tâm lý trong thể thao.

Ở Việt Nam chúng ta cũng đang có những chuyên gia trong các lĩnh vực về khoa học thể thao. Tuy nhiên vai trò của các chuyên gia khoa học thể thao nói chung và tâm lý nói riêng đối với nhiều môn thi đấu còn tương đối hạn chế. Một số HLV cũng chưa sẵn sàng hợp tác vì chưa thực sự hiểu giá trị của nó.

Trong khi đó, Đào Tiến Dũng cho biết, các đội tuyển của nước ngoài rất chú trọng khoa học thể thao nói chung và tâm lý thể thao nói riêng. Ví dụ ở đội bóng nước Singapore, hàng năm người ta lập 1 tiểu ban khoa học thể thao với chuyên gia của 5 chuyên ngành chính: Sinh lý học, Dinh dưỡng, Thể lực, Cơ sinh học và Tâm lý. 5 chuyên gia này sẽ làm việc dưới sự chỉ đạo của một chuyên gia thành tích cao (high performance manager) để giúp định hình kế hoạch hợp tác làm việc trong năm với HLV chuyên môn. Các HLV chuyên môn rất có ý thức tôn trọng và hợp tác với các HLV khoa học thể thao vì họ nhận thức được tầm quan trọng và giá trị to lớn mà các môn khoa học này mang lại cho VĐV của họ.

Lời khuyên đối với các VĐV trẻ

Theo HLV tâm lý Đào Tiến Dũng, có 3 quan niệm sai lầm phổ biến nhất về tâm lý thể thao, đó là:

Chỉ có những VĐV “có vấn đề” mới phải gặp bác sĩ tâm lý. “Đây là một quan niệm tương đối lạc hậu nhưng phổ biến đặc biệt với nhiều môn thể thao đòi hỏi sức mạnh. Tôi đã từng làm việc với các bạn võ sĩ đấm bốc ở Australia và giờ là VĐV MMA ở Việt Nam, kể cả những con người mạnh mẽ đó cũng tìm thấy nhiều giá trị thú vị khi làm việc với chuyên gia tâm lý”.

Quan niệm sai lầm thứ hai là chuyên gia tâm lý sẽ có thể chữa trị cho bạn và bạn không cần phải làm gì cả!. Điều này phi thực tế vì chuyên gia chỉ có thể đưa ra giải pháp và lời khuyên, còn người thực hiện là bạn. Nếu bạn không chịu tuân theo những yêu cầu về thay đổi thói quen và niềm tin thì không ai có thể cho bạn kết quả mà bạn mong muốn.

Một điều chưa đúng nữa là nhiều người thường nghĩ, gặp chuyên gia tâm lý chỉ mất 1,2 buổi là giải quyết xong vấn đề. Trên thực tế, tùy theo nhu cầu của mỗi VĐV và vấn đề mà họ phải đối mặt, thời gian làm việc sẽ khác nhau. Có những vấn đề sâu sắc về niềm tin hay sự tổn thương từ nhỏ đòi hỏi nhiều thời gian hơn. Chuyên gia tâm lý trước hết phải lắng nghe và thực sự hiểu cuộc sống của bạn để đưa ra cho bạn một lời khuyên thiết thực nhất cho nhu cầu của bạn chứ không phải là một lời khuyên chung chung dành cho tất cả mọi người.

Đào Tiến Dũng chia sẻ: “Một vấn đề khác tôi đang gặp khá phổ biến là việc các bạn trẻ, đặc biệt là lứa tuổi vị thành niên không thực sự biết mình muốn gì. Kể cả các bạn VĐV muốn thi đấu chuyên nghiệp cũng không có được một mục tiêu rõ ràng và biết con đường mình phải đi. Có một số bạn chỉ có một vài khái niệm mơ hồ về những gì cần làm. Có những bạn muốn vừa chơi thể thao vừa học, nhưng cũng không biết mình nên học gì để hỗ trợ tốt nhất cho tương lai sau này.

Hậu quả của việc các bạn không rõ mục tiêu là sự nỗ lực nửa vời. Các bạn đó sẽ không có động lực quyết tâm hết mình, dẫn đến khả năng sẽ từ bỏ con đường thi đấu chuyên nghiệp khi bị thêm áp lực và cảm thấy mình không có tương lai. Đây thực sự là một sự phí phạm tài năng rất đáng tiếc!”.

Lời khuyên lớn của HLV Tâm lý Đào Tiến Dũng với các VĐV trẻ là: các bạn hãy học cách biết chấp nhận thất bại và học được bài học từ những thất bại của mình dù to hay nhỏ. Người ta có câu “Thất bại là mẹ thành công”, đây là câu nói rất chuẩn xác. Càng sợ thất bại, bạn càng lo lắng, mất tự tin và dẫn đến thi đấu thiếu hiệu quả. Hiểu được việc thất bại là một phần dẫn đến thành công trong tương lai sẽ giúp các bạn trẻ có thêm sự dũng cảm để đối đầu với áp lực và vượt qua nó./.

Nguyễn Thúy Hoa/VOV ảnh: NVCC