Tạo 'đời sống thứ hai' cho di sản

Sáng tạo trong giới hạn bảo tồn

Điện ảnh luôn tìm kiếm những không gian có khả năng kể chuyện. Di sản, với những lớp trầm tích lịch sử và ký ức, hiển nhiên là nguồn chất liệu giàu sức gợi. Khi di sản trở thành bối cảnh quay phim, yêu cầu bảo tồn và sáng tạo luôn song hành.

Tại tọa đàm Điện ảnh và di sản: từ ươm mầm tài năng đến phát triển công nghiệp sáng tạo mới đây, nhà quay phim, NSƯT K’Linh cho biết, khi quay phim tại di tích ở Ninh Bình, đoàn làm phim phối hợp với Ban Quản lý để xác định cụ thể khu vực không được phép chạm vào, vị trí có thể đặt thiết bị, nơi được bố trí ánh sáng. Sau khi thống nhất, các yêu cầu này được phổ biến đến toàn bộ ê-kíp, đồng thời có giải pháp kỹ thuật phù hợp.

Thiết bị làm phim ngày càng gọn nhẹ đang tạo thêm điều kiện để đáp ứng các yêu cầu bảo tồn. Tuy nhiên, giới hạn của di tích vẫn phải là điểm xuất phát của quá trình sáng tạo. Bởi phim có thể quay lại được, nhưng giá trị nguyên gốc của di tích thì không thể làm lại.

Với một đoàn phim đông nhân sự, cùng nhiều phương tiện, thiết bị, khi quay tại không gian di tích đòi hỏi sự chuẩn bị kỹ lưỡng. Nhà sản xuất, nhà quay phim Nguyễn Trinh Hoan kể, trong quá trình quay phim tại Quần thể di tích Cố đô Huế mới đây, đoàn làm phim đã xây dựng phương án bảo vệ hiện vật và không gian kiến trúc. Một số hiện vật được đưa ra ngoài để bảo đảm an toàn, sau khi quay xong hoàn trả về vị trí cũ; nhiều đồ sứ, đồ gỗ và vật dụng phục vụ cảnh quay đều được đặt làm mới...

Mô hình Thành cổ Quảng Trị từng được dựng theo nguyên bản, phục vụ quay phim. Ảnh: Ng. Phương

Một hướng khác là tái tạo không gian thay vì đưa toàn bộ hoạt động sản xuất phim vào di tích. Trong quá trình thực hiện bộ phim "Mưa đỏ" về 81 ngày đêm bảo vệ Thành cổ Quảng Trị, đạo diễn Đặng Thái Huyền cùng ê-kíp nhiều lần đến khảo sát, tìm hiểu địa điểm lịch sử. “Bước vào Thành cổ, tôi hiểu đây không chỉ là một di tích, đó là một nghĩa trang lớn, từng gốc cây, ngọn cỏ thấm đẫm máu xương của các anh hùng liệt sĩ, nên việc bảo tồn di tích lớn hơn bất kỳ ước vọng điện ảnh nào”.

Bởi vậy, trước yêu cầu thực hiện cảnh quay quy mô lớn, đòi hỏi hiệu ứng cháy nổ, đoàn phim lựa chọn xây dựng trường quay rộng khoảng 40ha, cách Thành cổ khoảng 20km. Nữ đạo diễn cho rằng, trường quay dù được đầu tư lớn đến đâu cũng không thể thay thế bản gốc. Tuy nhiên, điều quan trọng là truyền tải được câu chuyện và cảm xúc, tinh thần của không gian lịch sử vào tác phẩm.

Từ bối cảnh quay đến chuỗi giá trị công nghiệp văn hóa

Tại Hàn Quốc, năm 2025, một đoàn làm phim bị kiện vì sử dụng đinh đóng vào các cột gỗ tại một di tích được UNESCO công nhận là Di sản thế giới. Dưới góc độ bảo tồn, vụ việc cho thấy chỉ một tác động tưởng như nhỏ trong quá trình sản xuất cũng có thể đặt ra hệ lụy đối với di sản.

Từ góc nhìn UNESCO, bảo tồn không đồng nghĩa với việc tách di sản khỏi đời sống đương đại; bà Phạm Thị Thanh Hường, Trưởng ban Văn hóa, Văn phòng UNESCO tại Hà Nội cho rằng, các hoạt động sáng tạo tại di tích, nếu được tổ chức phù hợp, có thể góp phần làm rõ và quảng bá những giá trị nổi bật của di sản.

Theo bà Phạm Thị Thanh Hường, mỗi quốc gia lựa chọn một phương thức khác nhau trong vấn đề này. Trung Quốc kiểm soát chặt chẽ hoạt động quay phim tại di sản, đồng thời đầu tư phim trường quy mô lớn, trong đó có những công trình được tái tạo gần như nguyên mẫu.

Hàn Quốc khuyến khích quay phim tại di sản, coi điện ảnh là một công cụ phát huy sức mạnh văn hóa, đồng thời có chính sách hỗ trợ tài chính cho các đoàn thực hiện tác phẩm tại di sản.

Campuchia cũng đã xây dựng quy định hướng dẫn hoạt động quay phim tại di sản Angkor...

Cần có hướng dẫn cụ thể đối với hoạt động quay phim và sáng tạo tại di sản. Ảnh Ng. Phương

Từ những kinh nghiệm này, bà Phạm Thị Thanh Hường khuyến nghị, Việt Nam cần có hướng dẫn cụ thể đối với hoạt động quay phim và sáng tạo tại di sản. Khi nguyên tắc được xác lập rõ, người làm phim có cơ sở thực hiện; cơ quan quản lý có công cụ bảo vệ di sản; còn cộng đồng có thể nhìn thấy rõ hơn giá trị và lợi ích mà hoạt động điện ảnh mang lại.

Theo thống kê, sau khi bộ phim "Mưa đỏ" ra mắt năm 2025, lượng du khách đến Thành cổ tăng hơn 3 lần so với dịp 2/9 những năm trước. Qua đó cho thấy, với các địa phương có di sản, một bộ phim chất lượng có thể tạo hiệu ứng quảng bá du lịch và góp phần thúc đẩy bảo tồn. Hình ảnh di sản được lưu giữ trong tác phẩm và tiếp tục đến với công chúng nhiều năm sau. Đây có thể xem là một cách tạo ra “đời sống thứ hai” cho di sản thông qua điện ảnh.

Dù vậy, đạo diễn NSND Khải Hưng cho rằng, Việt Nam vẫn cần xây dựng trường quay chuyên nghiệp phục vụ công nghiệp điện ảnh. Một số nhà làm phim góp ý, nên kết hợp cả hai phương thức: quay tại di sản và xây dựng phim trường. Với mỗi dự án, có thể lựa chọn một số không gian, góc cảnh đặc thù để quay tại di tích; sau đó bổ sung cảnh quay tại phim trường hoặc kết hợp kỹ xảo để hoàn thiện hình ảnh. Bối cảnh tại phim trường có thể được thiết kế phù hợp với yêu cầu của từng bộ phim, tạo điều kiện cho các nhà làm phim phát huy khả năng sáng tạo, giảm áp lực lên di tích...

Khai thác bằng tư duy sáng tạo, đi cùng nguyên tắc bảo tồn và những cơ chế phù hợp, di sản có thể trở thành nguồn chất liệu cho nhiều tác phẩm mới. Khi đó, ngoài câu chuyện bối cảnh, mối liên kết giữa di sản và điện ảnh trở thành mắt xích trong chuỗi sáng tạo, góp phần hình thành và phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa.