Thách thức đối với giáo viên Ngữ văn thời AI
Một bản thuyết trình bố cục gọn, hình ảnh đẹp, lời lẽ trôi chảy nhưng trích sai câu thơ nguyên tác. Một học sinh đọc trôi chảy trên màn hình nhưng không giải thích nổi ý nghĩa câu thơ mình vừa đọc... Sự lạm dụng trí tuệ nhân tạo (AI) trong học Ngữ văn đang để lại một khoảng trống rất lớn về kiến thức và cảm xúc, đó cũng là thách thức của giáo viên.

“Bội thực” AI, “đói” tư duy
Chỉ một bức ảnh chụp đề bài và một câu lệnh, lời giải có thể hiện ra trong chưa đầy một phút. Khi sản phẩm ra đời nhanh hơn quá trình nhận thức, câu hỏi đặt ra: học sinh dùng AI để khởi động tư duy hay vô hình trung bỏ qua tư duy?
Trong một giờ Ngữ văn lớp 11, học sinh trình bày các bước lập ý, lập dàn ý cho bài nghị luận phân tích một bài thơ. Bản trình chiếu về bài "Thơ duyên" của Xuân Diệu gọn gàng, bắt mắt, câu chữ mượt mà. Nhưng khi đối chiếu với văn bản, giáo viên phát hiện câu thơ bị trích sai, lời bình lệch nghĩa, từ khó không được giải thích.
Trong dòng chảy của AI, vai trò định hướng và tạo giá trị cảm xúc cho học sinh khi tiếp cận bài học là rất quan trọng. Ảnh: THU HIỀN
Đáng ngại hơn, người trình bày không nhận ra những sai sót ấy. Vấn đề không nằm ở công nghệ, mà ở khoảng cách giữa sản phẩm và năng lực thực của người làm ra nó. Để biết năng lực thực chất, giáo viên cho cả lớp tự lập ý, lập dàn ý ngay tại lớp, không dùng AI. Kết quả: chỉ 29/46 học sinh đạt yêu cầu theo thang đánh giá của giáo viên; số còn lại bỏ trống hoặc đạt ở mức thấp. Vẻ hoàn chỉnh của bản trình chiếu đã che khuất một quá trình học chưa thực sự diễn ra.
Nhà trường lâu nay tạo cho các em thói quen sao chép, làm theo mẫu, ít trải nghiệm, tìm tòi và không chấp nhận thất bại. AI bước vào đúng khoảng trống ấy: trao đáp án thay vì dạy cách tìm ra đáp án. Từ những giờ Ngữ văn, có thể nhận diện một số tình huống sư phạm đáng lưu tâm.
Với giờ viết tại lớp, nếu mất công cụ AI hỗ trợ, học sinh có thể mất phương hướng; không xác định được yêu cầu của đề, không tìm được ý chính, không biết lập dàn ý khi làm đề nghị luận về một bài thơ.
Với giờ đọc hiểu, giáo viên đặt câu hỏi ngoài “câu lệnh” là... các em “đứng hình”. Câu hỏi của giáo viên: “Vì sao nhà thơ chọn hình ảnh này mà không chọn hình ảnh khác?” không nằm trong lệnh đã nhập vào máy, khiến các em lúng túng vì đáp án chưa từng do mình tìm ra.
Tình huống khác là giờ trả bài (bài tập làm ở nhà): cả lớp một dàn ý. Cùng hỏi một công cụ, các bài giống nhau đến từng luận điểm; cái nhìn riêng của mỗi người đọc “tan” vào đám đông. AI có thể trích sai nguyên tác, “bịa” dẫn chứng, nên học sinh chưa quen đối chiếu văn bản gốc sẽ không phân biệt nổi thông tin đúng với “thông tin rác”. AI cũng cho ngay bản chỉn chu, khiến học sinh không quen bản nháp đầu vụng về, nhiều sai sót. Các em có xu hướng viết sai một lần là xóa, rồi hỏi lại AI. Khi viết về cảm xúc trước một bài thơ, các em lúng túng trong diễn đạt; viết về rung động trước một câu thơ lại nhận về từ sản phẩm AI những lời văn bóng bẩy mà sáo mòn.
AI có thể nói rất hay về cảm xúc, cách phân tích, kể cả bình luận tác phẩm văn học nhưng không thể cảm thay, nghĩ thay, sống thay người học. Thất bại phải do chính mình nếm trải; cảm xúc phải do chính mình gọi tên; chỉ người có chuẩn mực trong cảm nhận, suy nghĩ mới biết lọc đúng sai. Điều đó đòi hỏi sự định hướng của người thầy trong dạy học.
Khi kết quả lấn át quá trình
Trong giáo dục hiện đại, vai trò của kinh nghiệm, hoạt động và suy ngẫm trong học tập được nhấn mạnh. Làm được bài tập mới là dấu hiệu ban đầu; hiểu vì sao có cách giải đúng, nhận ra giới hạn của nó và vận dụng vào tình huống mới mới cho thấy việc học đã diễn ra. Khi dạy học và đánh giá dồn vào đáp án đúng, sản phẩm hoàn thiện, điểm số gọi tên thành tích, người học sẽ chọn lối thực dụng: đi đường ngắn nhất tới kết quả được chấp nhận và AI khiến lối đi ấy dễ hơn bao giờ hết
Trong tâm lý học nhận thức, “chuyển giao nhận thức” là dùng công cụ ngoài để giảm tải cho trí óc và không mặc nhiên có hại. Ranh giới nằm ở chỗ công cụ hỗ trợ cách nghĩ hay làm thay phần suy nghĩ cần thiết để năng lực hình thành. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra, truyện có AI gợi ý ý tưởng được đánh giá sáng tạo hơn ở cấp độ cá nhân, nhưng các truyện ấy lại giống nhau hơn. Nguy cơ lớn nhất không chỉ là học sinh “lười nghĩ”, mà là sự dịch chuyển âm thầm từ người đặt vấn đề sang người nhận đáp án. Tư duy phản biện bị bào mòn không phải vì AI trực tiếp triệt tiêu nó, mà vì người học ngày càng ít hoài nghi, kiểm chứng và tự điều chỉnh.
Nghị quyết số 71-NQ/TW ngày 22-8-2025 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển giáo dục và đào tạo đặt người học vào vị trí trung tâm, chủ thể của quá trình giáo dục, đồng thời yêu cầu ứng dụng mạnh mẽ AI. Hai yêu cầu ấy chỉ gặp nhau khi AI phục vụ năng lực của người học, không thay thế quá trình học. Điều cần bảo vệ không phải một thế giới không công nghệ, mà là năng lực con người trong thế giới có công nghệ. Học sinh học Ngữ văn là tự đọc, tự cảm và tự nói ra, viết ra được cách hiểu của mình. Giáo viên vì thế không chỉ hỏi “Em đã làm ra sản phẩm gì?” mà phải hỏi “Em đã làm cách nào để tạo ra nó?”.
Nguồn SGGP: https://sggp.org.vn/thach-thuc-doi-voi-giao-vien-ngu-van-thoi-ai-post882836.html
