Thảm họa đường sắt - phép thử khắc nghiệt với Thủ tướng Sanchez

Thảm họa đường sắt gây chấn động

Ngày 28/10, một vụ va chạm giữa hai đoàn tàu cao tốc trên tuyến Madrid-Seville, gần thị trấn Urda thuộc tỉnh Toledo, miền Trung Tây Ban Nha, đã khiến ít nhất 69 người thiệt mạng và hàng chục người bị thương.

Đoàn tàu Iryo, chở 147 hành khách, phải dừng lại sau sự cố hệ thống tín hiệu. Trong khi đó, đoàn tàu cao tốc Renfe chạy phía sau, chở gần 400 hành khách, được trung tâm điều hành cho phép tiếp tục hành trình ở tốc độ bình thường. Hai đoàn tàu sau đó va chạm, gây ra một trong những thảm họa đường sắt nghiêm trọng nhất châu Âu nhiều năm trở lại đây.

Chính phủ Tây Ban Nha tuyên bố sẽ điều tra toàn diện nguyên nhân thảm họa. Thủ tướng Pedro Sanchez khẳng định nếu có sai phạm hoặc thiếu sót trong hệ thống an toàn, những người liên quan sẽ phải chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, lời cam kết này chưa đủ để ngăn những tranh luận chính trị bùng lên, nhất là khi vụ tai nạn xảy ra chỉ hơn một tháng trước cuộc tổng tuyển cử ngày 29/11.

Hiện trường vụ tai nạn đường sắt tại tỉnh Toledo, miền Trung Tây Ban Nha, hôm 28/10

Trước thảm họa, chiến dịch tiền tranh cử của PSOE tập trung vào những vấn đề kinh tế - xã hội có ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân, đặc biệt là khủng hoảng nhà ở, chi phí sinh hoạt và các chính sách phúc lợi. Ông Sanchez đã chọn nhà ở làm trọng tâm trong những hoạt động vận động đầu tiên, cam kết duy trì và mở rộng các biện pháp bảo vệ người thuê nhà. Đây là lựa chọn có cơ sở khi giá nhà và tiền thuê nhà trở thành vấn đề gây bất mãn tại nhiều thành phố lớn của Tây Ban Nha.

Thảm họa đường sắt khiến hầu hết các đảng phải điều chỉnh chương trình vận động. Chính phủ tuyên bố 3 ngày quốc tang, từ 29 đến 31/10, trong khi Thủ tướng Sanchez hủy các hoạt động tiền tranh cử để trực tiếp chỉ đạo công tác ứng phó và thăm hỏi các nạn nhân. Đảng Nhân dân (PP) của phe đối lập cũng đình chỉ các hoạt động đã lên kế hoạch, trong khi Vox là lực lượng duy nhất tiếp tục chương trình vận động.

Đối với Thủ tướng Sanchez, đây là tình thế đặc biệt khó khăn. Ông không chỉ phải xử lý hậu quả của một thảm họa có số người thiệt mạng lớn, mà còn phải giải trình về việc tại sao tuyến đường sắt cao tốc quan trọng lại xảy ra 2 vụ tai nạn nghiêm trọng trong cùng một năm. Trước đó, vụ tai nạn hồi tháng 1/2026 xảy ra tại Adamuz, tỉnh Cordoba, khiến 46 người thiệt mạng, đã đặt ra những câu hỏi về bảo trì đường ray và hệ thống giám sát. Vụ việc mới tại Urda khiến những hoài nghi đó trở lại với sức nặng lớn hơn.

Thủ tướng Tây Ban Nha Pedro Sanchez tại hiện trường vụ tai nạn tàu hỏa ở tỉnh Toledo

Những câu hỏi đang đè nặng

Hai vụ tai nạn đường sắt trong vòng chưa đầy một năm đặt ra vấn đề rộng hơn về khả năng duy trì an toàn của mạng lưới đường sắt Tây Ban Nha. Quốc gia này có một trong những hệ thống đường sắt tốc độ cao lớn nhất thế giới, được phát triển mạnh từ thập niên 1990 và đầu những năm 2000. Tuy nhiên, quá trình mở rộng cũng đặt ra yêu cầu ngày càng lớn đối với công tác bảo trì, thay thế thiết bị và nâng cấp công nghệ.

Vụ tai nạn hồi tháng 1 tại Adamuz cho thấy những dấu hiệu bất cập đáng chú ý. Theo thông tin RTVE công bố ngày 8/4, một báo cáo của Guardia Civil cho biết hệ thống giám sát của Adif, đơn vị quản lý hạ tầng đường sắt quốc gia, đã ghi nhận biến động điện áp bất thường gần 22 giờ trước tai nạn. Dấu hiệu này phù hợp với khả năng đường ray bị đứt, nhưng không kích hoạt cảnh báo tự động. Báo cáo cũng cho biết nhà cung cấp hệ thống từng cảnh báo khả năng phát hiện vết nứt trên đường ray bị hạn chế do cấu hình điện.

Vụ tai nạn ngày 28/10 có nguyên nhân trực tiếp khác, nhưng lại làm nổi bật những vấn đề về khả năng vận hành và độ tin cậy của hệ thống an toàn. Tuyến Madrid-Seville, được đưa vào khai thác từ năm 1992, vẫn sử dụng công nghệ tín hiệu LZB đã tồn tại nhiều thập niên. Hệ thống này truyền thông tin qua dây cáp vật lý dọc đường ray, trong khi công nghệ ERTMS hiện đại hơn sử dụng các thiết bị phát tín hiệu đặt dọc tuyến.

Bộ trưởng Giao thông Tây Ban Nha Oscar Puente cho biết hệ thống LZB ghi nhận trung bình khoảng 170 lần trục trặc mỗi năm. Việc thay thế bằng ERTMS đã bị chậm tiến độ. Hợp đồng nâng cấp được Adif trao năm 2021, với thời gian thực hiện dự kiến 52 tháng, đồng nghĩa hệ thống mới lẽ ra phải hoàn thành vào đầu năm 2026. Theo kế hoạch hiện nay, ERTMS dự kiến được vận hành trên tuyến vào đầu năm 2027.

Lãnh đạo đảng Vox Santiago Abascal yêu cầu cả Thủ tướng Sanchez và Bộ trưởng Puente từ chức

Những thông tin này khiến dư luận đặt câu hỏi về khả năng bảo đảm an toàn trong giai đoạn chuyển tiếp. Một hệ thống tín hiệu có thể gặp sự cố, nhưng điều đó không đồng nghĩa tai nạn là điều không thể tránh khỏi. Các quy trình dự phòng, kiểm soát tốc độ và phối hợp giữa trung tâm điều hành với lái tàu được thiết kế chính là để ngăn một trục trặc kỹ thuật biến thành thảm họa. Bởi vậy, quyết định cho phép tàu Renfe tiếp tục chạy ở tốc độ bình thường trong khi đoàn tàu phía trước vẫn dừng lại đang trở thành trọng tâm điều tra.

Vụ tai nạn ngày 28/10, vì thế, đặt chính phủ của Thủ tướng Sanchez trước hai tầng trách nhiệm. Trước hết là trách nhiệm giải trình về các quyết định quản lý, tiến độ hiện đại hóa và hiệu quả giám sát an toàn. Xa hơn là trách nhiệm chính trị trong việc bảo đảm hệ thống giao thông công cộng hoạt động ổn định. Dù kết luận điều tra chưa được công bố, sức ép đối với chính phủ đã xuất hiện từ chính những câu hỏi mà người dân đặt ra về độ an toàn của một mạng lưới vốn được xem là niềm tự hào của Tây Ban Nha.

Áp lực tăng cao trước ngày bỏ phiếu

Sức ép đối với Thủ tướng Sanchez còn đến từ những khó khăn chính trị đã tồn tại trước thảm họa đường sắt. Trong nhiều tháng, PSOE phải đối diện với những hệ lụy từ các vụ bê bối tham nhũng liên quan đến một số nhân vật từng giữ vị trí quan trọng trong đảng và chính phủ. Đáng chú ý là vụ cựu Bộ trưởng Giao thông Jose Luis Abalos cùng cựu cố vấn Koldo Garcia liên quan đến các hợp đồng mua sắm khẩu trang thời đại dịch. Ngày 22/6, Tòa án Tối cao Tây Ban Nha tuyên phạt ông Abalos 24 năm 3 tháng tù và ông Garcia 19 năm 8 tháng tù về các tội danh liên quan.

Khả năng duy trì sự ủng hộ của các lực lượng trong liên minh cầm quyền cũng là một thách thức. Những bất đồng về chính sách và các cuộc điều tra tham nhũng đã khiến quan hệ giữa PSOE với một số đối tác trở nên khó khăn. Minh chứng là cuộc bỏ phiếu không mang tính ràng buộc tại Hạ viện ngày 25/6, khi một nghị quyết kêu gọi Thủ tướng Sanchez từ chức được thông qua với 177 phiếu thuận, 171 phiếu chống và 1 phiếu trắng. Nghị quyết nhận được sự ủng hộ của PP, Vox và cả Junts, lực lượng từng đóng vai trò quan trọng giúp ông Sanchez duy trì chính phủ.

Cử tri Tây Ban Nha sẽ bỏ phiếu bầu cử Quốc hội vào ngày 29/11

Đối với PP và Vox, vụ tai nạn mở ra cơ hội gia tăng sức ép lên chính phủ, dù cách tiếp cận của hai đảng có những khác biệt. Lãnh đạo PP Alberto Nunez Feijoo ban đầu thể hiện thái độ thận trọng, hủy các hoạt động tiền tranh cử và kêu gọi tập trung vào công tác cứu hộ, điều tra. Ông đồng thời yêu cầu tiến hành một cuộc điều tra của chính phủ và rà soát độc lập toàn diện mạng lưới đường sắt, từ tình trạng hạ tầng, hệ thống an toàn đến việc thực hiện các khoản đầu tư đã được công bố.

Sau đó, ông Feijoo nhấn mạnh rằng người dân cần được biết tình trạng thực tế của hệ thống đường sắt và những cảnh báo từng được đưa ra sau vụ tai nạn Adamuz. Cách tiếp cận này giúp PP chuyển trọng tâm tranh luận từ nguyên nhân kỹ thuật của một vụ tai nạn sang trách nhiệm quản lý và năng lực điều hành của chính phủ, nhưng vẫn duy trì yêu cầu phải làm rõ sự việc thông qua điều tra.

Trong khi đó, ông Santiago Abascal, lãnh đạo đảng Vox, sử dụng ngôn từ quyết liệt hơn khi yêu cầu cả Thủ tướng Sanchez và Bộ trưởng Puente từ chức. Ngày 29/10, Vox đệ đơn kiện Bộ trưởng Giao thông lên Tòa án Tối cao, cáo buộc ông có dấu hiệu phạm tội ngộ sát do bất cẩn nghiêm trọng và gây thương tích. Đảng này cũng khởi kiện các quan chức Adif liên quan đến vụ tai nạn. Đây là động thái pháp lý của Vox, chưa phải kết luận về trách nhiệm hình sự của các cá nhân bị nêu tên.

Sự khác biệt trong phản ứng phần nào phản ánh mục tiêu chính trị của hai lực lượng. PP cần thể hiện hình ảnh một đảng có khả năng thay thế chính phủ và đủ năng lực điều hành đất nước, do đó phải cân bằng giữa yêu cầu truy cứu trách nhiệm với thái độ thận trọng trước một thảm họa có nhiều nạn nhân. Vox có không gian lớn hơn để sử dụng thông điệp đối đầu, thu hút những cử tri bất mãn và củng cố vị thế trong phe cánh hữu.

Tuy nhiên, vụ tai nạn ngày 28/10 chưa thể được xem là dấu mốc quyết định số phận chính trị của chính phủ ông Sanchez. Tác động của thảm họa đối với lựa chọn của cử tri còn phụ thuộc vào kết quả điều tra, cách chính phủ xử lý khủng hoảng và diễn biến của chiến dịch tranh cử trong những tuần tới. Những vấn đề kinh tế - xã hội từng được PSOE đặt ở vị trí trung tâm cũng chưa biến mất, dù hiện tại chúng phải nhường chỗ cho câu hỏi về an toàn đường sắt và trách nhiệm quản lý.

Quỹ thời gian dành cho Thủ tướng Sanchez không còn nhiều. Theo lịch chính thức, chiến dịch tranh cử bắt đầu ngày 13/11 và kết thúc vào ngày 27/11, trước khi cử tri Tây Ban Nha đi bỏ phiếu bầu Quốc hội vào ngày 29/11. Trong khoảng thời gian ngắn ngủi ấy, chính phủ vừa phải làm rõ những câu hỏi về thảm họa đường sắt, vừa phải tìm cách khôi phục niềm tin công chúng và đưa chương trình tranh cử trở lại những vấn đề vốn có. Đây sẽ là phép thử khắc nghiệt đối với năng lực điều hành của ông Sanchez trong chặng cuối trước cuộc bầu cử.