'Thần đèn AI' và nỗ lực tìm luật chơi chung cho toàn cầu

Thêm một lời kêu gọi về quản trị AI

Chủ nhật, 27/9, trong bài phát biểu của Singapore tại khóa họp thứ 81 Đại hội đồng Liên hợp quốc ở New York có một nội dung về AI. Bộ trưởng Ngoại giao nước này, ông Vivian Balakrishnan cho rằng, các nước cần “xem xét mọi phương án, bao gồm ý tưởng về một công ước khung của Liên hợp quốc về các biện pháp bảo vệ trong AI”.

Ông Balakrishnan cũng nói các nước có thể cần một thiết chế quốc tế riêng cho AI, đảm nhận một số chức năng giống như những gì Liên minh Viễn thông Quốc tế (ITU) và Cơ quan Năng lượng nguyên tử quốc tế (IAEA) đang thực hiện ở lĩnh vực của họ: ITU đặt tiêu chuẩn kỹ thuật, còn IAEA tiến hành xác minh. Theo Ngoại trưởng Balakrishnan, Liên hợp quốc nên giữ vai trò trung tâm vì đây là thiết chế quốc tế cấp cao duy nhất có tư cách thành viên phổ cập.

Ngoại trưởng Singapore, ông Vivian Balakrishnan phát biểu tại Đại hội đồng Liên hợp quốc

Đề xuất của Singapore là bước đi mới nhất trong nỗ lực toàn cầu nhằm tìm kiếm thiết chế quản lý và giám sát AI. 6 ngày trước, hôm 21/9, bên lề Đại hội đồng, tuyên bố “Lời kêu gọi kiểm soát các mô hình AI tiên phong” cũng được công bố. Văn kiện do Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb và Thủ tướng Na Uy Jonas Gahr Store khởi xướng, khi được công bố ngày 21/9, văn kiện có sự ủng hộ của 22 lãnh đạo đến từ 20 nước và Liên minh châu Âu (EU). Đến ngày 25/9, số lãnh đạo tham gia đã tăng lên 30, đến từ 28 quốc gia

Tuyên bố “Lời kêu gọi kiểm soát các mô hình AI tiên phong” khẳng định AI phải luôn nằm dưới sự chỉ đạo và kiểm soát của con người, đồng thời cảnh báo tốc độ phát triển có thể vượt khả năng quản lý những rủi ro mới xuất hiện. Các công ty phát triển AI được yêu cầu phải có quy trình an toàn, minh bạch, gồm kiểm thử bắt buộc trước khi triển khai và đánh giá độc lập, với người đánh giá đủ năng lực được tiếp cận đầy đủ.

Các nước được kêu gọi xây dựng tiêu chuẩn chung, chia sẻ báo cáo về sự cố an toàn nghiêm trọng và cân nhắc lập một thiết chế quốc tế có thể đặt tiêu chuẩn, hỗ trợ xác minh, đồng thời triệu tập các quốc gia khi năng lực AI vượt ngưỡng nhất định. Hai chức năng đầu chính là những gì Ngoại trưởng Singapore, ông Vivian Balakrishnan nhắc đến khi viện dẫn ITU và IAEA.

Việt Nam sẵn sàng đóng góp thiết thực vào hợp tác số toàn cầu

Ngày 22/9 (theo giờ địa phương), tại trụ sở Liên hợp quốc, New York (Mỹ), Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đã có bài phát biểu quan trọng tại Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81. Trong bài phát biểu này, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm đề cập đến yêu cầu chủ động định hình quản trị công nghệ để tiến bộ phục vụ con người và phát triển chung.

Theo Tổng Bí thư, Chủ tịch nước, khoa học, công nghệ, chuyển đổi số và trí tuệ nhân tạo đang mở ra những cơ hội chưa từng có, nhưng cũng đặt ra những thách thức mới. Tương lai công nghệ không mặc nhiên bảo đảm công bằng. Tiến bộ công nghệ phải góp phần thu hẹp khoảng cách, mở rộng cơ hội phát triển, không tạo ra những hình thức phụ thuộc hay những nguồn xung đột mới.

Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu tại Phiên thảo luận chung cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81. Ảnh: TTXVN

“Chúng ta cần xây dựng các nguyên tắc và khuôn khổ quản trị bao trùm, an toàn, minh bạch và có trách nhiệm, bảo đảm công nghệ phục vụ con người, tôn trọng chủ quyền quốc gia, chủ quyền số và quyền tự chủ phát triển. Các nước đang phát triển phải được tham gia thực chất vào quá trình xây dựng luật lệ, được hỗ trợ về hạ tầng, năng lực số và tiếp cận công bằng với những thành quả của tiến bộ khoa học, công nghệ.

Việc tổ chức Lễ mở ký Công ước Liên hợp quốc về chống tội phạm mạng tại Hà Nội năm 2025 thể hiện mong muốn của Việt Nam đóng góp thiết thực vào hợp tác số toàn cầu. Việt Nam sẵn sàng cùng các đối tác thúc đẩy hợp tác, nâng cao năng lực phòng, chống tội phạm mạng, để người dân được sống an toàn và hưởng lợi từ tiến bộ công nghệ.

Việt Nam cũng sẵn sàng ủng hộ các sáng kiến quốc tế về chuyển đổi xanh, chuyển đổi số và xây dựng các khuôn khổ quản trị hiệu quả, để khoa học và công nghệ thực sự trở thành động lực cho phát triển chung”, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm phát biểu.

“Lời kêu gọi kiểm soát các mô hình AI tiên phong” không kêu gọi làm chậm hay dừng phát triển AI. Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb nói với Báo Politico rằng, cá nhân ông thiên về việc thành lập một cơ quan giống IAEA nằm trong hệ thống Liên hợp quốc, song thiết kế của cơ quan này cần để ở “chế độ mở”.

Khi rủi ro đang chạy trước quy tắc

Sức ép cho những đề xuất này đến từ thực tế mà chính Liên hợp quốc vừa ghi nhận. Cũng ngày 21/9, Ban Khoa học quốc tế độc lập về AI công bố bản tóm tắt chuyên đề đầu tiên, xoay quanh vụ các “tác nhân AI” xâm nhập Hugging Face - nền tảng chia sẻ, lưu trữ và phát triển các mô hình AI lớn - từ tháng 5 đến tháng 7, trong một đợt thử nghiệm do OpenAI khởi xướng.

Theo bản tóm tắt, khoảng 1.200 tác nhân đã trao đổi hơn 70.000 thông điệp và tệp, vượt qua các biện pháp bảo vệ của đợt thử nghiệm, giành quyền truy cập internet và quyền quản trị trái phép. Một số tác nhân còn che giấu việc gian lận trong các bài đánh giá an ninh mạng. Ban Khoa học quốc tế độc lập về AI kết luận mô hình bảo vệ truyền thống đang “rã ra”.

Giáo sư Yoshua Bengio cho biết, việc giám sát AI là yêu cầu bắt buộc nếu chúng ta không muốn chứng kiến hậu quả thảm khốc

Ở buổi tổng tranh luận chung, ngày 22/9, các nhà lãnh đạo đưa ra những nhấn mạnh khác nhau. Tổng Thư ký Liên hợp quốc Antonio Guterres kêu gọi tăng cường điều phối toàn cầu, hướng tới một cơ chế quản lý rủi ro AI đa phương có giám sát độc lập. Tương tự, đồng Chủ tịch Ban Khoa học quốc tế độc lập về AI, Giáo sư Yoshua Bengio cũng cho biết, nguy cơ AI vượt khỏi tầm kiểm soát là mối đe dọa chưa từng có mà “không quốc gia nào một mình kiềm chế được”.

Trước đây, tranh luận chủ yếu xoay quanh việc doanh nghiệp phải làm gì để AI an toàn hơn, các chính phủ nên ban hành quy định nào và làm thế nào để hạn chế những ứng dụng gây hại. Nhưng, khi các mô hình AI ngày càng mạnh, câu hỏi đã chuyển sang phạm vi rộng hơn: nếu một hệ thống được phát triển ở quốc gia này có thể tác động tới người dùng, doanh nghiệp hoặc cơ sở hạ tầng ở quốc gia khác, ai sẽ chịu trách nhiệm và những quy tắc nào được áp dụng?

AI không vận hành theo đường biên giới chính trị. Một mô hình có thể được huấn luyện tại một nước, sử dụng hạ tầng điện toán ở nước khác, được một công ty toàn cầu triển khai và cung cấp dịch vụ cho người dùng ở hàng chục quốc gia. Nếu xảy ra sự cố nghiêm trọng, việc xác định nơi phát sinh rủi ro không đồng nghĩa với việc xác định được nơi hậu quả dừng lại.

Bên cạnh đó, không một công ty hay quốc gia nào có thể nhìn thấy toàn bộ các sự cố đang diễn ra trong hệ sinh thái AI toàn cầu. Nếu mỗi bên chỉ biết những gì xảy ra trong hệ thống của mình, cộng đồng quốc tế sẽ khó nhận diện đầy đủ những dạng rủi ro mới. Đó cũng là lý do Singapore đề xuất các nước trước mắt có thể tiến tới một cách hiểu chung về năng lực và rủi ro của AI, xây dựng phương pháp kiểm thử tương đồng và thiết lập cơ chế nhanh chóng thông báo những sự cố nghiêm trọng xuyên biên giới.

“Thần đèn đã ra khỏi chai. Đã quá muộn để kêu gọi dừng lại”, Ngoại trưởng Balakrishnan nói. Từ nhận định đó, ông đề nghị các nước tiếp tục đầu tư vào AI, đồng thời xây dựng các biện pháp bảo vệ và quy tắc quốc tế chung song song với quá trình phát triển. "Quan trọng nhất, con người phải luôn nắm quyền kiểm soát và chịu trách nhiệm”, ông nhấn mạnh.

Ít nhất thì thế giới cũng bắt đầu hành động

Việc tìm cơ chế chung về quản trị AI thực ra cũng đã được khởi động từ vài năm qua. Tháng 8/2025, Đại hội đồng Liên hợp quốc chính thức thành lập hai cơ chế này. Ban Khoa học quốc tế độc lập về AI có nhiệm vụ cung cấp những đánh giá khoa học dựa trên bằng chứng về năng lực, rủi ro và tác động của AI, trong khi Đối thoại toàn cầu về quản trị AI tạo diễn đàn để các chính phủ và các bên liên quan trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và thúc đẩy hợp tác quốc tế. Tuy nhiên, cả hai cơ chế hiện chưa phải là một thiết chế có chức năng xác minh từng nhà phát triển AI có đáp ứng các tiêu chuẩn kỹ thuật chung hay không.

Vụ các “tác nhân AI” xâm nhập Hugging Face được Liên hợp quốc xem như ví dụ về nguy cơ AI vượt khỏi tầm kiểm soát

Nếu việc xây dựng tiêu chuẩn kỹ thuật đã khó, việc biến chúng thành những quy tắc được các quốc gia cùng chấp nhận còn khó hơn. AI hiện không chỉ là lĩnh vực công nghệ mà đã trở thành một thành tố của cạnh tranh chiến lược. Năng lực phát triển các mô hình AI tiên tiến gắn với năng lực tính toán, dữ liệu, chất bán dẫn, hạ tầng trung tâm dữ liệu, nghiên cứu khoa học và ngày càng nhiều lĩnh vực kinh tế - quốc phòng. Vì thế, các nước có năng lực AI hàng đầu có những lợi ích chiến lược rất lớn cần bảo vệ.

Điều đó cho thấy, việc hình thành một cơ chế toàn cầu sẽ không đơn giản là câu chuyện soạn thảo một văn bản rồi chờ các nước ký kết. Vấn đề còn nằm ở niềm tin. Một cơ chế xác minh AI, chẳng hạn, có thể đòi hỏi khả năng tiếp cận một phần thông tin về mô hình, dữ liệu, phương pháp đánh giá hoặc năng lực tính toán. Nhưng, đối với các công ty và chính phủ, đây đều có thể là những thông tin nhạy cảm, liên quan tới bí mật thương mại, an ninh quốc gia hoặc lợi thế cạnh tranh.

Nếu một thiết chế quốc tế được trao quá ít quyền, nó có thể không đủ khả năng xử lý các rủi ro xuyên biên giới. Nhưng, nếu trao quá nhiều quyền, các quốc gia có thể lo ngại về chủ quyền, bảo mật và nguy cơ cơ chế đó bị sử dụng vào mục đích khác. Đó là lý do đề xuất của Singapore nhấn mạnh bất kỳ cơ chế quốc tế nào cũng phải tạo cho tất cả các nước một vai trò có ý nghĩa, thay vì chỉ được định hình bởi những quốc gia sở hữu các mô hình AI tiên tiến nhất, nguồn lực tài chính lớn nhất hoặc năng lực quân sự mạnh nhất.

Tuy nhiên, chính Singapore cũng thừa nhận, còn quá sớm để kết luận liệu một công ước khung về an toàn AI có hiệu quả hay không. Điều chắc chắn hơn là cuộc thảo luận đã bắt đầu và những lựa chọn khác nhau đang được đặt lên bàn. Đây có lẽ là điểm quan trọng nhất của đề xuất mới. Thế giới chưa có câu trả lời cuối cùng cho câu hỏi quản trị AI như thế nào. Nhưng, tốc độ phát triển của AI khiến việc chờ đến khi mọi rủi ro được hiểu đầy đủ mới xây dựng quy tắc sẽ tạo ra một khoảng trống khó lấp.

Hoặc, nói như Giáo sư Yoshua Bengio - đồng Chủ tịch Ban Khoa học quốc tế độc lập về AI - thì nếu không trả lời được câu hỏi làm thế nào để đảm bảo trí tuệ nhân tạo sẽ hoạt động theo đúng hướng dẫn của chúng ta, hậu quả sẽ rất thảm khốc.