Thất nghiệp - Những nghịch lý trong nền kinh tế số và lời giải

Đào tạo nghề cần theo kịp tốc độ phát triển của doanh nghiệp.

Thách thức lớn đối với lao động trẻ và việc nâng cao tay nghề

Dù tỷ lệ thất nghiệp chung duy trì ở mức thấp, nhưng sự phân hóa giữa các nhóm đối tượng và khu vực địa lý đang đặt ra những bài toán khó cho các nhà quản lý chính sách.

Theo thống kê của Bộ Nội vụ, năm 2025, lực lượng lao động đạt khoảng 53,2 triệu người. Tỷ lệ thất nghiệp trong độ tuổi lao động là 2,22% (giảm 0,03% so với năm trước); tỷ lệ thiếu việc làm trong độ tuổi lao động là 1,65% (giảm 0,34 điểm % so với cùng kỳ năm trước). Sự khởi sắc này có được là nhờ các cơ quan chức năng, các trung tâm dịch vụ việc làm trên cả nước đã nỗ lực đẩy mạnh kết nối cung - cầu lao động, thông qua việc tổ chức thường xuyên và đa dạng các phiên giao dịch việc làm, kết nối trực tuyến giữa các địa phương.

Trong Quý I và II/2025, tỷ lệ thất nghiệp duy trì quanh mức 2,24% - 2,27% khi thị trường thích nghi với các đơn hàng mới đầu năm. Quý III/2025 ghi nhận sự sụt giảm lao động phi chính thức, giảm 412,7 nghìn người so với quý trước, cho thấy xu hướng chuyển dịch sang các công việc chính thức có tính bền vững hơn. Quý IV/2025, mặc dù số người thiếu việc làm giảm, nhưng áp lực thất nghiệp ở nhóm trẻ lại gia tăng do lượng sinh viên mới tốt nghiệp gia nhập thị trường.

Theo địa phương và vùng kinh tế, số liệu từ các Trung tâm Dịch vụ việc làm cho thấy sự tương phản giữa các cực tăng trưởng. Hà Nội có thể được xem là điểm sáng về giải quyết việc làm khi năm 2025 đã giải quyết việc làm cho hơn 222.000 người lao động, đạt 131,36% kế hoạch giao trong năm. Tuy nhiên, tình trạng thất nghiệp vẫn tồn tại ở nhóm lao động trình độ cao và lao động trẻ.

Báo cáo thị trường lao động tháng 11/2025 ghi nhận, nhu cầu tuyển dụng tại Hà Nội ước tính đạt trên 40.000 vị trí. Tuy nhiên, khác với xu hướng tuyển dụng lao động phổ thông của các năm trước, tháng 11 năm nay, nhu cầu tuyển dụng nhóm lao động có trình độ Cao đẳng, Đại học trở lên chiếm tới 67% tổng nhu cầu. Các vị trí được săn đón hàng đầu là kỹ thuật viên, kỹ sư điện – điện tử và nhân viên kinh doanh có năng lực.

Sự thay đổi này kéo theo sự dịch chuyển về mức lương. Phân khúc lương từ 10 đến 20 triệu đồng đã vươn lên chiếm vị trí áp đảo với 74,5% tổng nhu cầu tuyển dụng. Trong khi đó, mức lương từ 5 đến 10 triệu đồng giảm sâu xuống chỉ còn 24,7%. Điều này cho thấy các doanh nghiệp đang tập trung nguồn lực tài chính để thu hút nhân sự có chuyên môn sâu nhằm tối ưu hóa hiệu quả sản xuất kinh doanh.

Tuy nhiên, trong khi doanh nghiệp sẵn sàng trả lương cao, người tìm việc lại có xu hướng trái ngược. Trong số hơn 38.000 người có nhu cầu tìm việc tháng 11, nhóm lao động chưa qua đào tạo chiếm tới trên 50%. Sự thiếu hụt về bằng cấp và kỹ năng khiến kỳ vọng của người lao động thấp hơn thực tế thị trường. Cụ thể, 51,2% người tìm việc chỉ mong muốn mức lương từ 5 đến 10 triệu đồng, trong khi mức lương 10-20 triệu đồng chỉ chiếm 31,6% nhu cầu tìm kiếm. Sự chênh lệch này tạo ra một nghịch lý, việc lương cao vẫn chờ người, trong khi lao động phổ thông lại phải cạnh tranh ở phân khúc lương thấp.

Nhóm lao động trẻ (25-34 tuổi), dù là lực lượng tìm việc đông đảo nhất, chiếm tới 46,4%, vẫn đang đối mặt với thách thức lớn về việc nâng cao tay nghề để đáp ứng nhu cầu của doanh nghiệp Thủ đô.

Thành phố Hồ Chí Minh cũng đối mặt với thách thức lớn về lao động trẻ. Báo cáo của Sở Nội vụ và Trung tâm Dịch vụ việc làm Thành phố Hồ Chí Minh (tháng 6/2025) cho biết có đến 49,06% người nộp hồ sơ hưởng trợ cấp thất nghiệp là lao động dưới 35 tuổi. Tâm thế nhảy việc và sự thiếu định hướng nghề nghiệp dài hạn vẫn là một vấn đề khó giải quyết.

Một nghịch lý về thất nghiệp là tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên. Trong quý IV/2025, tỷ lệ thất nghiệp của nhóm tuổi 15-24 là 9,04%, tăng so với cả quý trước lẫn cùng kỳ năm trước. Đáng chú ý, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên tại khu vực thành thị lên tới 11,12%, trong khi khu vực nông thôn là 7,81%. Con số này cao gấp nhiều lần so với tỷ lệ thất nghiệp chung trong độ tuổi lao động (2,22%).

Cả năm 2025, tỷ lệ thất nghiệp của thanh niên là 8,64%, tăng so với năm 2024. Trong đó, thanh niên khu vực thành thị chịu tác động nặng nề nhất với tỷ lệ thất nghiệp lên tới 11,23%, còn khu vực nông thôn là 7,09%.

Biến giai đoạn thất nghiệp thành giai đoạn nâng cao năng lực

Sự gia tăng thất nghiệp trong một bộ phận lao động, đặc biệt là lao động trẻ, bắt nguồn từ ba nhóm nguyên nhân chính: Sự bùng nổ của công nghệ và AI trong năm 2025 khiến nhiều kỹ năng truyền thống trở nên lỗi thời. Nguy cơ thất nghiệp do không phù hợp kỹ năng tăng mạnh do đào tạo nghề không theo kịp tốc độ số hóa của doanh nghiệp.

Sự chênh lệch cung - cầu lao động vẫn tồn tại ở các địa phương và đô thị lớn, khi lao động có trình độ thường kỳ vọng mức thu nhập cao (trung bình mong muốn trên 15-20 triệu đồng), trong khi các doanh nghiệp tuyển dụng đại trà chỉ đáp ứng mức 8-12 triệu đồng, dẫn đến tình trạng thất nghiệp để chờ đợi cơ hội tốt hơn. Ngoài ra, tâm lý "nhảy việc" lao động trẻ với những kỳ môi trường làm việc linh hoạt và gia tăng giá trị cá nhân ngày càng cao. Khi môi trường không đáp ứng, thế hệ Gen Z sẵn sàng nghỉ việc dù chưa có phương án dự mới, khiến tỷ lệ thất nghiệp tăng.

Theo dự báo, thị trường lao động Việt Nam năm 2026 vẫn tiếp đà tăng trưởng. Nhưng, để hóa giải thách thức, các chính sách mới về nâng mức trợ cấp và hỗ trợ đào tạo cần được thực hiện quyết liệt, biến lao động trong giai đoạn thất nghiệp thành giai đoạn nâng cao năng lực. Đồng thời, các địa phương cần tăng cường các sàn giao dịch việc làm trực tuyến, kết nối liên thông nhiều địa phương, giúp lao động tại nhiều tỉnh thành, nhất là vùng sâu, vùng xa tiếp cận cơ hội việc làm mà không cần di chuyển thụ động.

Bên cạnh đó, các doanh nghiệp cần tham gia sâu vào công tác đào tạo nghề để rút ngắn thời gian thử việc, phối hợp với các cơ sở đào tạo chú trọng định hướng nghề nghiệp sớm để giảm tỷ lệ thanh niên "không học - không làm".

Đối với người lao động, nhất là lao động trẻ, sinh viên tốt nghiệp, bên cạnh chuyên môn, lao động cần thành thạo các công cụ AI và ngoại ngữ. Việc nắm vững Luật Lao động và các chính sách hỗ trợ của các đại phương, tiêu biểu như Hà Nội, Thành phố Hồ Chí minh, Đà Nẵng, Quảng Ninh… là cần thiết để bảo vệ quyền lợi cá nhân và tận dụng cơ hội.

Năm 2025 là năm bản lề của sự chuyển dịch lao động tại Việt Nam. Dù tỷ lệ thất nghiệp vẫn trong tầm kiểm soát, nhưng sự gia tăng của nhóm thanh niên thất nghiệp và lao động không sử dụng hết tiềm năng là một lời cảnh báo về sự lãng phí nguồn lực. Chỉ có sự kết nối chặt chẽ giữa chính sách - đào tào - tuyển dụng mới có thể tạo ra một thị trường lao động bền vững, giúp Việt Nam không bị bỏ lại trong cuộc đua kinh tế số toàn cầu.

THÙY LÊ