Thích ứng với già hóa dân số gắn với phát triển kinh tế bạc

Đối với Việt Nam, tốc độ già hóa dân số nhanh đang đặt ra yêu cầu hoàn thiện chính sách, mở rộng hệ thống chăm sóc, tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục đóng góp cho gia đình, cộng đồng và xã hội.

Chiến lược hành động vì người cao tuổi

Ngày 23/8, Hội Thầy thuốc trẻ Việt Nam, Hội Thầy thuốc trẻ TPHCM phối hợp cùng các đơn vị đồng hành tổ chức Ngày hội “Chăm sóc sức khỏe người cao tuổi - Vì một Việt Nam khỏe mạnh”.Người cao tuổi được lấy máu xét nghiệm tại Ngày hội - Ảnh: TTXVN

Việt Nam bắt đầu quá trình già hóa từ năm 2011, dự kiến chỉ sau 23 năm, đến năm 2034, sẽ bước vào giai đoạn dân số già, khi tỷ lệ dân số từ 65 tuổi trở lên đạt 14% và vượt 21% năm 2050. Với tốc độ già hóa rất nhanh trong khi mức thu nhập chưa cao, già hóa không chỉ là bài toán dân số, mà là bài toán về mô hình phát triển.

Thời gian qua, hệ thống thể chế, chính sách, pháp luật về người cao tuổi tiếp tục được hoàn thiện theo hướng bao trùm, đa tầng, mở rộng phạm vi bao phủ và kết hợp giữa hỗ trợ bằng tiền với khả năng tiếp cận các dịch vụ xã hội cơ bản. Nghị quyết số 72-NQ/TW của Bộ Chính trị “Về một số giải pháp đột phá, tăng cường bảo vệ, chăm sóc và nâng cao sức khỏe nhân dân” đặt ra nhiệm vụ phát triển các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, tiếp tục hoàn thiện hệ thống dịch vụ phục hồi chức năng, kết hợp hiệu quả giữa các cơ sở y tế và cơ sở chăm sóc người cao tuổi.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sỹ Nguyễn Thị Liên Hương, Thứ trưởng Bộ Y tế, cả nước hiện có hơn 2,5 triệu người cao tuổi được hưởng trợ cấp hưu trí xã hội, 1,2 triệu người cao tuổi được hưởng chính sách ưu đãi đối với người có công, 80% được lập hồ sơ theo dõi sức khỏe, hơn 69% được khám sức khỏe định kỳ ít nhất một lần/năm... Tuy nhiên, bên cạnh những mặt đạt được, công tác người cao tuổi vẫn còn những hạn chế. Tỷ lệ người cao tuổi được hưởng lương hưu, trợ cấp bảo hiểm xã hội, trợ cấp hưu trí xã hội mới đạt khoảng 42% trong năm 2025, thấp hơn so với mục tiêu là 55%. Đời sống của một bộ phận người cao tuổi, nhất là tại vùng sâu, vùng xa, miền núi còn khó khăn. Cơ sở chăm sóc người cao tuổi công lập, ngoài công lập còn thiếu về số lượng, hạn chế về chất lượng; người cao tuổi gặp nhiều trở ngại trong việc tiếp cận thị trường lao động; thiếu nhân lực chăm sóc người cao tuổi…

Ông Ngô Anh Tuấn, Phó Trưởng Ban Chăm sóc người cao tuổi, Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam cho rằng, trong bối cảnh già hóa dân số, công tác chăm lo người cao tuổi cần chuyển mạnh từ xử lý các vấn đề phát sinh sang chủ động phòng ngừa, quản lý rủi ro và bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của người cao tuổi; tiếp tục rà soát, hoàn thiện hệ thống pháp luật, các chính sách có liên quan theo hướng đồng bộ, thống nhất với chiến lược phát triển đất nước trong giai đoạn mới.

Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò nòng cốt của Hội Người cao tuổi Việt Nam trong tuyên truyền, vận động, giám sát, phản biện xã hội, tham gia xây dựng chính sách. Hội cần tiếp tục đổi mới phương thức hoạt động theo hướng sát cơ sở, lấy người cao tuổi làm trung tâm; củng cố đội ngũ cán bộ, nâng cao năng lực làm công tác bảo vệ, chăm sóc người cao tuổi; đồng thời xây dựng cơ sở dữ liệu, nắm bắt tình hình và phát hiện sớm các trường hợp có nguy cơ. Các mô hình như câu lạc bộ liên thế hệ tự giúp nhau, tổ tư vấn pháp luật, tình nguyện viên chăm sóc người cao tuổi và các mô hình chăm sóc cộng đồng cần được duy trì, nhân rộng phù hợp với điều kiện từng địa phương.

Hội Người cao tuổi tăng cường phối hợp với các bộ, ngành, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, tổ chức chính trị - xã hội, doanh nghiệp và chính quyền địa phương; tạo điều kiện để người cao tuổi tiếp tục tham gia các hoạt động kinh tế, xã hội, bảo tồn và truyền dạy các giá trị văn hóa; đẩy mạnh chuyển đổi số, xây dựng hệ thống quản lý, bảo vệ người cao tuổi trên nền tảng dữ liệu số; ứng dụng trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, các nền tảng số trong thống kê, dự báo xu hướng già hóa dân số, đánh giá nhu cầu chăm sóc, cảnh báo nguy cơ bạo lực, lừa đảo, các rủi ro khác đối với người cao tuổi.

Ngoài ra, cần xây dựng cộng đồng an toàn, thân thiện; huy động nguồn lực xã hội phát triển các dịch vụ chăm sóc, phục hồi chức năng, chăm sóc tại nhà và cộng đồng; củng cố Quỹ chăm sóc và phát huy vai trò người cao tuổi theo hướng công khai, minh bạch, hiệu quả và bền vững; qua đó góp phần xây dựng môi trường an toàn, thân thiện, tạo điều kiện để người cao tuổi được chăm sóc, bảo vệ, tiếp tục phát huy vai trò trong gia đình, cộng đồng và xã hội.

Phát triển chăm sóc ban ngày, mở rộng không gian kinh tế bạc

Ngày 28/8/2026, Đảng ủy, HĐND, UBND, Ủy ban MTTQ Việt Nam xã Phúc Thịnh (Hà Nội) tổ chức khai trương cơ sở chăm sóc người cao tuổi ban ngày, mang đến môi trường chăm sóc thân thiện, an toàn; hỗ trợ người cao tuổi rèn luyện sức khỏe, phục hồi chức năng, tăng cường giao lưu và duy trì cuộc sống chủ động, vui khỏe ngay tại cộng đồng. Ảnh: Văn Điệp/TTXVN

Trong quá trình thích ứng với già hóa dân số, việc phát triển các dịch vụ chăm sóc phù hợp với nhu cầu thực tế của người cao tuổi và gia đình có ý nghĩa quan trọng. Đây cũng là lĩnh vực có thể tạo thêm việc làm, dịch vụ và thị trường mới, góp phần hình thành, mở rộng kinh tế bạc tại Việt Nam.

Thạc sỹ Nguyễn Thị Kim Thanh, Chủ tịch Công ty cổ phần quốc tế Nhân Ái đề xuất phát triển mô hình chăm sóc ban ngày (Daycare) như một bộ phận của hệ thống chăm sóc người cao tuổi. Theo bà Kim Thanh, già hóa dân số tạo ra nhu cầu chăm sóc ngày càng lớn, nhưng đồng thời cũng mở ra không gian kinh tế - xã hội mới. Hiện nay, chăm sóc tại gia đình và chăm sóc dài hạn tại các cơ sở lưu trú đang tồn tại khoảng trống. Nhiều người cao tuổi vẫn mong muốn sống cùng gia đình và chỉ cần được hỗ trợ trong thời gian ban ngày khi con cháu họ phải đi làm, đi học. Daycare sẽ “lấp đầy” khoảng trống này.

Không chỉ là nơi người cao tuổi sinh hoạt ban ngày, Daycare hướng tới chăm sóc sức khỏe, phục hồi, kết nối xã hội, giúp họ duy trì cuộc sống tại gia đình hoặc cộng đồng lâu nhất có thể. Một cơ sở Daycare có thể cung cấp các hoạt động theo dõi sức khỏe, dinh dưỡng, quản lý thuốc, vận động và phục hồi chức năng; tổ chức giao lưu, đọc sách, âm nhạc, trò chơi trí nhớ, hoạt động văn hóa, xã hội. Qua đó, người cao tuổi có thêm môi trường giao tiếp, giảm nguy cơ cô đơn, duy trì khả năng vận động và tính độc lập.

Thực tiễn từ hệ thống chăm sóc người cao tuổi Nhân Ái cho thấy, nhu cầu của các gia đình khá đa dạng. Có người cần môi trường sinh hoạt, vận động ban ngày, có người cần phục hồi chức năng, theo dõi sức khỏe, có người cần hỗ trợ tâm lý, giao tiếp và các hoạt động xã hội… Theo bà Kim Thanh, Daycare tạo ra giá trị ở nhiều phương diện. Đối với người cao tuổi, đó là cơ hội duy trì sức khỏe, khả năng độc lập, hoạt động xã hội và đời sống tinh thần. Đối với gia đình, dịch vụ giúp giảm áp lực chăm sóc nhưng vẫn duy trì sự gắn kết. Đối với xã hội, đây là cơ sở hình thành lĩnh vực chăm sóc chuyên nghiệp, tạo việc làm, góp phần phát triển kinh tế chăm sóc. Từ mô hình chăm sóc ban ngày có thể tạo nhu cầu đối với nhiều lĩnh vực như phục hồi chức năng, dinh dưỡng, vận chuyển, thiết bị trợ giúp, công nghệ, giải trí, du lịch và các dịch vụ dành cho người cao tuổi, qua đó hình thành chuỗi giá trị của kinh tế bạc.

Để nhân rộng mô hình này, bà Kim Thanh đề xuất đưa cơ sở chăm sóc ban ngày vào định hướng phát triển hệ thống chăm sóc người cao tuổi và kinh tế bạc; xây dựng tiêu chuẩn, tiêu chí chất lượng riêng về cơ sở vật chất, nhân sự, an toàn, chăm sóc y tế, dinh dưỡng, phục hồi chức năng, hoạt động tinh thần và quản lý chất lượng. Bên cạnh đó, cần khuyến khích xã hội hóa, hợp tác công - tư, tận dụng các thiết chế cộng đồng, nguồn lực tại địa phương; phát triển mạng lưới Daycare gắn với cộng đồng, liên kết với chăm sóc tại nhà, y tế, phục hồi chức năng và chăm sóc dài hạn; xây dựng chiến lược nhân lực cho nền kinh tế chăm sóc, coi chăm sóc người cao tuổi là một nghề chuyên nghiệp với tiêu chuẩn, lộ trình nghề nghiệp phù hợp; đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, dữ liệu trong quản lý chăm sóc, kết nối người cao tuổi, gia đình, người chăm sóc, cơ sở dịch vụ, y tế và cộng đồng.

Trong bối cảnh già hóa dân số diễn ra nhanh, mục tiêu của hệ thống chăm sóc người cao tuổi là tạo điều kiện để mỗi người được sống khỏe mạnh, độc lập. Với vai trò là cầu nối giữa gia đình và các dịch vụ chăm sóc chuyên nghiệp, Daycare có thể trở thành một cấu phần quan trọng trong hệ sinh thái chăm sóc, đồng thời góp phần mở rộng không gian phát triển kinh tế bạc tại Việt Nam.