Thời của khoa học viễn tưởng đã tới?

Theo The Guardian, M. John Harrison đã rất sửng sốt khi được xướng tên tại giải Booker sau nhiều thập kỷ làm nghề và thường xuyên bị giới văn chương chính thống ngó lơ. Giải thưởng danh giá Booker trước đây chưa từng được trao cho bất kỳ tác giả khoa học viễn tưởng nào.

Thời của khoa học viễn tưởng?

Vào năm 2009, tác giả Kim Stanley Robinson đã viết một bài cho tạp chí New Scientist, trong đó ông lập luận rằng “ba hoặc bốn trong số 10 giải Booker gần nhất lẽ ra nên thuộc về các tiểu thuyết khoa học viễn tưởng mà ban giám khảo thậm chí còn chưa đọc đến”.

Với tầm nhìn xa trông rộng đáng kinh ngạc vào lúc đó, Robinson còn nêu tên tác phẩm Signs of Life của Harrison như một ví dụ điển hình.

M. John Harrison giành giải Booker 2026 với cuốn The End of Everything. Ảnh: The Hindu.

Theo New Scientist, trong giới văn chương, từ lâu đã tồn tại một sự e ngại nhất định khi xếp khoa học viễn tưởng vào hàng ngũ những tác phẩm văn học nghệ thuật tập trung vào chiều sâu nhân vật (literary fiction). Như chính Harrison đã chia sẻ với chương trình Front Row của đài BBC vào tháng trước: “Tôi đã dành 40 đến 50 năm để thay đổi cán cân này, với tư cách là một tiểu thuyết gia lẫn một nhà phê bình… Tại sao một tác phẩm khoa học viễn tưởng được viết tốt lại không thể được coi là văn học nghệ thuật?”

China Miéville, người vừa giành giải Goldsmiths tuần trước với cuốn tiểu thuyết giả tưởng dài 1.200 trang mang tên The Rouse, chia sẻ: “Suốt hàng chục năm qua, những người yêu thích thể loại này vẫn thường than phiền, một lời than phiền hoàn toàn xác đáng, rằng xét trên từng câu văn, từng cuốn sách, Harrison chính là một trong những nhà văn vĩ đại. Thế nhưng, các giải thưởng chính thống lại chưa bao giờ ghi nhận điều đó”.

Gaby Wood, Giám đốc điều hành tổ chức trao giải Booker, cho biết dù một số tác giả từng thắng giải Booker trước đây, như Margaret Atwood, Kazuo Ishiguro hay Ian McEwan, có sử dụng nhiều yếu tố khoa học viễn tưởng, thì Harrison mới là người chiến thắng đầu tiên xuất thân từ cộng đồng “khoa học viễn tưởng đích thực”.

Các giải thưởng như Pulitzer hay Nobel cũng hiếm khi chú ý đến thể loại này. Dù giải Nobel từng vinh danh Kazuo Ishiguro và Doris Lessing, cả hai đều được xem là những nhà văn “chính thống” có thử sức với khoa học viễn tưởng, chứ không phải những tác giả thuần túy theo đuổi thể loại này, và có lẽ vì thế, họ được công chúng đón nhận dễ dàng hơn.

Tác giả kiêm nhà phê bình Olivia Laing đồng tình rằng giới văn chương đã mất một khoảng thời gian “dài đến mức đáng xấu hổ” mới nhận ra rằng: không nhất thiết phải dùng chủ nghĩa hiện thực để viết về cảm giác sống trong ... một xã hội hiện đại đang dần tan rã. Với chiến thắng tuần này, Harrison cuối cùng đã “nhận được sự công nhận xứng đáng”.

Khoa học viễn tưởng lên ngôi vì phản ánh hiện thực hỗn loạn

Theo New Scientist, thời kỳ ngó lơ thể loại này đã qua. Chúng có lịch sử riêng, cũng như những phương thức tiếp cận vấn đề riêng đầy sâu sắc, theo The Hindu. Ví dụ như bộ tiểu thuyết sử thi 10 tập Malazan của Steven Erikson đi sâu khám phá nỗi đau khổ xuyên suốt các đế chế và giống loài, trong khi đó, truyện ngắn Funeral for a Demon (2023) của Srividya Tadepalli lại biến sự trừng phạt siêu nhiên thành một khúc ca ngợi lòng trắc ẩn.

Cuốn Ply đang được kỳ vọng. Ảnh: Collider.

Chủ tịch ban giám khảo Booker, Mary Beard, cho biết: “Chính trị hiện nay được nhìn qua lăng kính của tương lai”. Đây là mô tả thích hợp cho tất cả tác phẩm khoa học viễn tưởng hay nhất hiện nay, cho dù đó là kiệt tác The Dispossessed của Le Guin, Parable of the Sower của Octavia Butler, kiệt tác Red Mars của Robinson hay câu chuyện Tam Thể của Cixin Liu.

“Dòng văn học này thể hiện rõ nhất thời đại chúng ta, lên tiếng thay cho thời đại chúng ta. Làm sao có thể khác được? Thế giới của chúng ta vốn dĩ đã là một tác phẩm khoa học viễn tưởng rồi”, Robinson từng viết vào năm 2009.

Trong thời đại đầy biến động, với biến đổi khí hậu, AI và những thay đổi chính trị không ngừng, nhận định đó ngày càng trở nên đúng đắn hơn bao giờ hết. Đây dường như cũng là một lý do khiến nhiều độc giả kỳ vọng vào một chiến thắng tiếp theo của khoa học viễn tưởng tại các giải thưởng văn học lớn khác.

Hiện tại, trang Collider đang kỳ vọng tiểu thuyết mới mẻ Ply của nhà văn Hernan Diaz có thể trở thành ứng viên nặng ký, thậm chí giành giải Pulitzer. Ply xoay quanh một cô gái mồ côi, phải chật vật xoay xở để sinh tồn giữa một đô thị hoang tàn. Lấy bối cảnh hàng thế kỷ trong tương lai, thế giới lúc đó tràn ngập sự suy tàn, ô nhiễm và tất cả phải tự lực cánh sinh trong điều kiện khắc nghiệt.

Người hâm mộ đang chờ xem liệu Ply có thể theo chân The End of Everything và củng cố vị thế của dòng văn học khoa học viễn tưởng hay không? Chỉ có thời gian mới đưa ra câu trả lời.