Thói quen tưởng lười biếng nhưng có thể là dấu hiệu thông minh

Người thông minh biết cách làm việc hiệu quả. Ảnh: Pexels.

Chúng ta thường hình dung một người thông minh là người luôn ngăn nắp, phản ứng nhanh, làm việc hiệu quả và có thể xử lý nhiều việc cùng lúc. Họ trả lời email ngay lập tức, sắp xếp lịch trình chi tiết và luôn hoàn thành công việc trước áp lực.

Tuy nhiên, hình ảnh này không phản ánh đầy đủ cách trí thông minh và nhận thức của con người vận hành. Bộ não không thể duy trì trạng thái hoạt động tối đa trong thời gian dài. Những người có khả năng nhận thức tốt cũng hiểu rằng nguồn lực tinh thần, thể chất và cảm xúc đều có giới hạn.

Vì vậy, thay vì cố gắng làm mọi thứ với cường độ cao, họ có thể lựa chọn cách tiết kiệm năng lượng, ưu tiên những việc quan trọng và bỏ qua những điều không cần thiết. Bề ngoài, những hành vi này đôi khi bị nhìn nhận là lười biếng.

Tránh làm việc vất vả

Một người thông minh nhưng cố tránh những công việc khó nghe có vẻ mâu thuẫn. Tuy nhiên, điều họ tránh có thể không phải là công việc mà là những nỗ lực không cần thiết.

Một công bố năm 2009 trên Neuroscience & Biobehavioral Reviews đề cập đến giả thuyết về hiệu quả thần kinh của trí thông minh. Theo lý thuyết này, những người có trí thông minh cao hơn có xu hướng tạo ra ít hoạt động não hơn khi thực hiện các nhiệm vụ nhận thức.

Điều này không nhất thiết có nghĩa họ ít tập trung. Ngược lại, bộ não của họ có thể xử lý nhiệm vụ hiệu quả hơn, nhờ đó không cần huy động quá nhiều nguồn lực để đạt được kết quả tương tự.

Chẳng hạn, cùng giải quyết một vấn đề tại nơi làm việc, một người có thể lần lượt thực hiện tất cả bước và kiểm tra lại từng công đoạn. Người khác nhận ra quy luật, loại bỏ những bước dư thừa và tìm ra cách giải quyết trong thời gian ngắn hơn.

Nhìn từ bên ngoài, người thứ hai có thể bị cho là không cố gắng. Nhưng nếu kết quả tương đương hoặc tốt hơn, khác biệt nằm ở cách họ tiếp cận vấn đề.

Đây cũng là lý do những người thường bị gắn mác “lười” đôi khi lại là người tìm ra cách làm việc hiệu quả hơn. Họ tự động hóa những nhiệm vụ lặp đi lặp lại, đặt câu hỏi về quy trình kém hiệu quả và tìm cách tối ưu hóa công việc.

Trong trường hợp này, “lười” không nhất thiết đồng nghĩa với không muốn làm việc. Đó có thể là cách một người ưu tiên kết quả thay vì dành quá nhiều công sức chỉ để chứng minh rằng mình đã làm việc chăm chỉ.

Nghỉ ngơi có vai trò quan trọng đối với hoạt động nhận thức của con người. Ảnh: Pexels.

Ngủ nhiều hoặc thường xuyên ngủ trưa

Ngủ nướng hoặc ngủ trưa thường bị gắn với sự lười biếng, đặc biệt trong môi trường đề cao năng suất. Tuy nhiên, các nghiên cứu về giấc ngủ cho thấy việc nghỉ ngơi có vai trò quan trọng đối với hoạt động nhận thức.

Nghiên cứu năm 2015 được công bố trên Scientific Reports xem xét mối quan hệ giữa trí thông minh linh hoạt và kiểu ngủ, trong đó tập trung vào “sleep spindles” - những đợt hoạt động của não xuất hiện ở một số giai đoạn nhất định của giấc ngủ.

Các đợt hoạt động này được cho là có liên quan đến quá trình củng cố trí nhớ và học tập. Nghiên cứu phát hiện mối liên hệ tích cực giữa trí thông minh linh hoạt và thời lượng của các giác ngủ.

Nói cách khác, những người có khả năng nhận thức tốt hơn có thể có kiểu hoạt động khi ngủ liên quan đến quá trình xử lý thông tin hiệu quả hơn, kể cả trong giấc ngủ trưa.

Phát hiện này đi ngược hình ảnh quen thuộc về thiên tài không biết mệt mỏi, luôn làm việc đến khuya và sẵn sàng hy sinh giấc ngủ để đạt năng suất cao.

Trên thực tế, giấc ngủ không đơn thuần là khoảng thời gian cơ thể ngừng hoạt động. Đây là một quá trình sinh học quan trọng, hỗ trợ củng cố trí nhớ, điều chỉnh cảm xúc, giải quyết vấn đề sáng tạo và thực hiện các hoạt động suy luận phức tạp.

Khi thiếu ngủ, khả năng tập trung và ra quyết định có thể suy giảm, đồng thời việc kiểm soát cảm xúc cũng trở nên khó khăn hơn.

Do đó, một người đi ngủ sớm, thức dậy muộn hoặc thường xuyên ngủ trưa không nhất thiết đang nuông chiều bản thân. Những khoảng thời gian nghỉ ngơi này có thể là cách họ bảo vệ khả năng hoạt động của não, thay vì cố duy trì năng suất bất chấp giới hạn sinh học.

Người thông minh biết bỏ qua những chuyện không đáng để tập trung vào chuyện quan trọng hơn. Ảnh: Pexels.

Biết bỏ qua những chuyện không đáng

Một người luôn lên tiếng, phản biện và sẵn sàng đáp trả trước mọi lời phàn nàn thường được đánh giá là chủ động. Ngược lại, người chọn bỏ qua một số chuyện, tránh tranh cãi hoặc nói “Tôi không quan tâm” đôi khi bị xem là thờ ơ.

Tuy nhiên, không phản ứng trước mọi vấn đề không đồng nghĩa với thiếu quan tâm. Trong nhiều trường hợp, đây có thể là biểu hiện của khả năng điều chỉnh cảm xúc.

Một nghiên cứu năm 2025 được công bố trên Frontiers in Public Health cho thấy những người có trí tuệ cảm xúc cao hơn có khả năng quản lý căng thẳng và điều chỉnh cảm xúc tốt hơn.

Một cơ chế được các tác giả đề cập là “psychological detachment” - khả năng tạm thời tách mình về mặt tâm lý khỏi các yếu tố gây căng thẳng, đặc biệt sau giờ làm việc. Khả năng này có liên quan đến sức khỏe tinh thần và trạng thái khỏe mạnh tổng thể.

Ví dụ, hai đồng nghiệp cùng nhận một lời nhận xét mang tính phê bình từ quản lý. Một người có thể dành cả ngày suy nghĩ về cuộc trao đổi, liên tục nhớ lại từng câu nói và thậm chí soạn sẵn phản hồi để bảo vệ mình. Người còn lại ghi nhận những góp ý hữu ích, bỏ qua phần không phù hợp và tiếp tục công việc.

Với người ngoài, cách phản ứng thứ hai có thể bị xem là thụ động hoặc thiếu gắn kết. Nhưng trên thực tế, người này có thể đã chủ động lựa chọn không dành thêm thời gian và năng lượng cảm xúc cho một vấn đề không đủ quan trọng.

Trong trường hợp này, biết bỏ qua không phải là mặc kệ mọi thứ. Đó là khả năng xác định đâu là điều đáng để dành thời gian, sự chú ý và năng lượng. Với những người muốn duy trì hiệu suất trong thời gian dài, việc bảo toàn các nguồn lực này có thể quan trọng không kém việc cố gắng làm nhiều hơn.