ThS Phạm Vũ Lộc: Khoa học không tách rời tri thức văn hóa, lịch sử

Từ kỳ thi Olympic Thiên văn học và Vật lý thiên văn quốc tế lần thứ XIX (IOAA 2026) tổ chức tại Hà Nội mới đây, việc đưa những dữ kiện văn hóa, lịch sử Việt Nam vào đề thi là minh chứng sinh động cho xu hướng: Gắn kết hài hòa giữa tri thức khoa học hiện đại và giá trị văn hóa, lịch sử truyền thống dân tộc.

Trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh - Truyền hình Hà Nội, ThS Phạm Vũ Lộc, nghiên cứu viên Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) đã có những chia sẻ thú vị xung quanh câu chuyện này.

ThS Phạm Vũ Lộc, nghiên cứu viên Trung tâm Vũ trụ Việt Nam (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam). Ảnh: Nhân vật cung cấp

- Năm nay là lần đầu tiên Việt Nam đăng cai một kỳ thi Olympic quốc tế về Thiên văn học và Vật lý thiên văn. Trong quá trình xây dựng đề thi, Ban chuyên môn đã đặt ra yêu cầu gì để vừa bảo đảm chất lượng học thuật, vừa thể hiện được dấu ấn của nước chủ nhà?

- Cuộc thi Olympic quốc tế về Thiên văn học và Vật lý thiên văn là một cuộc thi Olympic khoa học uy tín trên thế giới. Đây cũng là sân chơi thường niên dành cho học sinh phổ thông, bao quát hai lĩnh vực chính là thiên văn học và vật lý thiên văn; với quy mô quốc tế và số quốc gia tham gia không ngừng tăng lên sau mỗi năm tổ chức.

Việt Nam là nước đang cai năm nay nên có trách nhiệm soạn thảo đề thi. Một tiểu ban gồm 10 nhà khoa học trong nước, phối hợp với các nhà khoa học Việt Nam ở nước ngoài, đã làm việc liên tục từ tháng 3-2026 để xây dựng bộ đề đáp ứng yêu cầu của kỳ thi. Tiểu ban định hướng xây dựng các câu hỏi theo hướng vận dụng những chủ đề nghiên cứu tiên tiến, đương đại, đồng thời lồng ghép các nội dung mang bản sắc Việt Nam.

Nhân lực ngành Thiên văn học và Vật lý thiên văn Việt Nam hiện còn hạn hẹp. Nhiều nhà khoa học đang ở nước ngoài không thể trở về nhưng vẫn gửi đề bài đóng góp. Có thể nói, đây là một lần huy động lực lượng, một cuộc “duyệt binh” của những nhà thiên văn học Việt Nam để cùng đóng góp cho sự kiện có ý nghĩa này.

- Đưa bản sắc Việt Nam vào một cuộc thi thuần túy học thuật, bài toán này có vẻ không hề dễ nhưng chắc chắn rất thú vị?

- Đúng vậy. Tiểu ban chúng tôi đã cân nhắc rất nhiều.

Về chuyên môn, chúng tôi cố gắng để những nội dung do các nhà khoa học đã và đang trực tiếp nghiên cứu được vận dụng trong đề thi. Vì thế, đề thi có tính thực tiễn cao và hàm lượng học thuật sâu.

ThS Phạm Vũ Lộc (hàng đầu, thứ 3 từ phải qua) cùng các giám khảo và thí sinh của hơn 60 quốc gia tham dự kỳ thi IOAA 2026. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Song song với đó, các câu hỏi thực hành quan sát được chủ ý lồng ghép thông tin văn hóa, lịch sử Việt Nam. Chẳng hạn, một bài thi yêu cầu thí sinh tính toán tọa độ của đảo Trường Sa Lớn thuộc quần đảo Trường Sa, tỉnh Khánh Hòa. Một bài thi khác hỏi về vĩ độ tại nơi quan sát vào 11h30 ngày 30-4, với đáp án là 17 độ vĩ Bắc.

Đặc biệt, lịch Đoi của người Mường hay hoạt động quan trắc của bác sĩ Yersin tại Nha Trang cũng trở thành chủ đề của những câu hỏi riêng. Việc đưa các thông tin văn hóa, lịch sử trên của đất nước vào đề thi cũng phải đảm bảo không ảnh hưởng đến tính công bằng đối với tất cả thí sinh tham dự.

Khi chúng tôi trình bày, bảo vệ đề thi trước hội đồng quốc tế, phần lớn nội dung đều được thông qua. Nhiều thành viên hội đồng thể hiện sự đồng tình, đánh giá cao. Sau khoảng nửa năm chuẩn bị, chúng tôi nhận được những phản hồi tích cực từ các đoàn tham dự trước khi được đưa vào thi chính thức.

- Qua cách xây dựng đề thi này, có thể thấy khoa học không tách rời các tri thức khác về văn hóa, lịch sử và địa lý. Theo ông, các tri thức ấy có ý nghĩa như thế nào đối với khả năng hội nhập quốc tế, đặc biệt là ở thế hệ trẻ?

- Tôi nghĩ rằng bản sắc văn hóa là tự thân của mỗi người. Nó không phải đặc quyền của riêng giới nghiên cứu văn hóa - xã hội, mà thuộc về tất cả mọi người, hiện diện trong mọi ngành nghề và mọi lát cắt cuộc sống.

ThS Phạm Vũ Lộc (thứ 4 từ trái qua) cùng bạn bè quốc tế tham quan Khu di tích Hoàng thành Thăng Long. Ảnh: Nhân vật cung cấp

Ai cũng có bản năng tò mò về cội nguồn, về nơi mình sinh ra và cách mình đang sống. Không thể đòi hỏi mỗi người phải biết quá nhiều về mọi thứ. Điều cốt lõi là chúng ta cần thấu hiểu chính vùng đất mình đang sống, và những nét văn hóa mình đang thực hành mỗi ngày.

Để làm gì? Chẳng hạn, khi đưa một người bạn quốc tế tham quan Hà Nội, nếu có thể tự mình giới thiệu bằng trải nghiệm cá nhân thay vì phó mặc cho hướng dẫn viên, thông điệp truyền đi sẽ tự nhiên và sâu sắc hơn rất nhiều. Ở chiều ngược lại, văn hóa luôn mang tính nhân bản chung. Dù khác biệt ngôn ngữ hay tập quán, con người vẫn có thể thấu hiểu, chia sẻ và học hỏi lẫn nhau từ chính sự khác biệt đó.

Ngày nay, văn hóa đã trở thành cầu nối toàn cầu. Thiếu hụt kiến thức lịch sử, địa lý sẽ là rào cản lớn khi bước ra thế giới. Kinh nghiệm đón tiếp các đoàn đến từ hơn 60 quốc gia vừa qua cho thấy, nếu hiểu về văn hóa nước mình, đồng thời có kiến thức văn hóa nước bạn, khoảng cách sẽ được kéo gần hơn rất nhiều và rất nhanh.

Mỗi quốc gia, dù lớn hay nhỏ, đều có những thông tin và nền văn hóa thú vị để chúng ta tìm hiểu, học hỏi. Khi giao lưu với bạn bè quốc tế, ít nhất chúng ta cần nhận biết tên nước của họ. Nếu biết thêm một số thông tin khác, ví dụ chỉ cần nhắc đến thủ đô của họ cũng đủ khiến đối phương cảm thấy gần gũi, thân thiện. Với những quốc gia nhỏ, việc chúng ta biết nhiều thông tin về đất nước họ càng khiến họ trân trọng.

Tên các quốc gia là kiến thức đã được học trong chương trình địa lý phổ thông, nhưng nhiều người có thể quên. Tôi nghĩ thế hệ trẻ nên chú ý hơn đến những kiến thức này. Khi ra nước ngoài học tập, làm việc hoặc đón tiếp các đoàn quốc tế đến Việt Nam, hiểu biết cơ bản về các quốc gia sẽ giúp chúng ta giao tiếp tốt hơn và hiệu quả hơn.

Mỗi người trong chúng ta cần luôn nhớ mình là hiện thân, đại sứ của văn hóa quốc gia. Và văn hóa luôn hiện hữu trong mọi lĩnh vực đời sống xã hội, bao gồm cả những bộ môn khoa học hiện đại. Bởi vậy bối cảnh hội nhập ngày nay đòi hỏi mỗi người phải có tư duy kết nối liên ngành. Chúng ta không chỉ phát triển khoa học thuần túy, mà phải mượn đôi cánh của khoa học hiện đại để kiến tạo giá trị văn hóa, đồng thời thực hiện sứ mệnh quảng bá bản sắc dân tộc một cách chủ động và hiệu quả hơn.

- Trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!